خیام؛پرومته ایران

خیام شاعر نه یک فرد، بلکه صورت نمادینی ست از اضطراب هستی شناختی، لذت طلبی تلخ، و رهایی خواهی پنهان. او صدای خفه شده ی قرون پرتب وتاب ایران اسلامی ست، سپر بلای نسلی از اندیشه ها و تمنیّات سرکوب شده. رباعیاتی که به نام او شهرت یافتند ـ و در اصل سرگردان بودند میان منسوبان بی نام یا متکثر ـ حکایتگر یک گفتمان اند: گفتمان خیامیت. این گفتمان، برخاسته از تصادم تمدنی ایران پیشااسلامی با روح شریعت محور اسلامی، ابتدا در دل پویایی دوران سامانیان و غزنویان به شکل آشکار مجال ظهور یافت و در شعر رودکی و حکمت فردوسی می توان نشانه های آزاداندیشی و جسارت فکری را دید. اما با ظهور سلجوقیان و شکل گیری درون گرایی عرفانی ـ همان که بعدها در مکتب عراقی به اوج رسید ـ زمینه برای زیست آزادانه ی خیامیت در شعر رسمی تنگ شد. از دل این فشار، خیامیت راهی تازه جست: ترانه ها و رباعیات مردمی. این اشعار، بی نام یا گاه با انتساب های گوناگون، در کوچه پس کوچه های حافظه ی مردم می چرخیدند و از رندی، شراب، بی ثباتی جهان، و شریعت ستیزی نجوا می کردند. همین رباعیات بودند که بعدها ـ به ویژه از قرن هفتم به بعد ـ چهره ای یافتند، و آن چهره، چهره ی خیام بود. کتاب حاضر، که بررسی و پژوهشی بسیار خواندنی در تحلیل گفتمان خیامیت، و درباره ی خیام به مثابه ی پرومته ی ایران در طی هفت فصل است، به موضوع مهم خیامیت پیشامدرن و مدرن و جنبه های مختلف آن می پردازد.