نبرد با سمندرها

رمان «جنگ با بزمجه ها» اثر کارل چاپک، نویسنده و متفکر اهل چک، از آن دست آثاری است که نمی توان به راحتی در یک ژانر مشخص جایش داد. نه فقط یک داستان علمی تخیلی است، نه صرفا یک طنز سیاسی، و نه صرفا یک روایت ضد آرمان شهری؛ بلکه ترکیبی ماهرانه از همه ی این هاست. اثری که با بهره گیری از یک فرض ساده ی تخیلی، تصویری عجیب و گاه تلخ از تمدن بشری، قدرت، سرمایه داری، نژادپرستی و غرور انسان محورانه ترسیم می کند. داستان با کشف گونه ای از دوزیستان بسیار باهوش در یک جزیره ی دورافتاده آغاز می شود؛ موجوداتی که به تدریج مشخص می شود توانایی یادگیری، ارتباط، و حتی همکاری با انسان را دارند. در ابتدا، این «سمندرها» به عنوان نیروی کار ارزان، به خصوص در پروژه های زیرآبی، به کار گرفته می شوند. انسان ها به سرعت به فکر گسترش استفاده از این موجودات می افتند و آن ها را در سراسر جهان پرورش می دهند. اما آن چه آغازش به نظر یک موفقیت اقتصادی و تکنولوژیک می آید، به تدریج به بحرانی جهانی بدل می شود، چراکه سمندرها شروع به مطالبه ی حقوق، سرزمین، و در نهایت، استقلال می کنند. چاپک در این روایت، با هوشمندی تمام، از سمندرها به عنوان استعاره ای برای اقلیت های تحت استثمار، ملت های استعمارشده، و حتی طبقات فرودست استفاده می کند. این موجودات، در عین آن که غیرانسانی اند، آینه ای هستند از تمایلات، تناقض ها و بی اخلاقی های بشر. آن ها ابتدا به وسیله ی بشر آموزش می بینند، سپس برایش کار می کنند، و در نهایت، در برابرش می ایستند. یکی از لایه های مهم رمان، نقد بی رحمانه ی سرمایه داری افسارگسیخته است. شرکت ها و دولت ها به دنبال بهره وری بیشتر، مرزهای اخلاقی را درنوردیده و به نوعی با چشم بستن بر آینده، زمینه ی نابودی خود را فراهم می کنند. چاپک نشان می دهد که چگونه سود کوتاه مدت، می تواند چشم انسان را بر تهدیدات بلندمدت ببندد. نژادپرستی و برتری طلبی فرهنگی نیز از دیگر موضوعات مهم رمان است. انسان ها، حتی زمانی که با سمندرها همکاری می کنند، آن ها را «دیگری» می بینند؛ موجوداتی که باید تحت سلطه باقی بمانند. اما این نگاه، در نهایت، به فاجعه ختم می شود. وقتی سمندرها به قدرت می رسند، آن ها نیز همان الگوهای سلطه گرایانه ی انسان ها را تقلید می کنند. گویی چاپک می خواهد بگوید چرخه ی سلطه و خشونت، با تغییر فاعل، تغییر نمی کند. پایان بندی رمان، برخلاف بسیاری از داستان های علمی تخیلی آن زمان، نه قهرمان محور است و نه نجات بخش. چاپک، با لحنی تلخ و هشداردهنده، آینده ای را ترسیم می کند که در آن، انسان در دام ساخته ی خود گرفتار می شود. بی آن که بتوان مقصر مشخصی یافت، تمدن به سمت نابودی پیش می رود. جنگ با بزمجه ها کتابی است که خواننده را به تفکر وا می دارد؛ تفکری درباره ی غرور انسانی، درباره ی ساختارهای قدرت، درباره ی سرنوشت تمدنی که نمی خواهد از اشتباهاتش درس بگیرد. رمانی که با گذشت دهه ها، همچنان تازه، هشداردهنده برای جهان امروز باقی مانده است.