والدن دوم

چه در قلمروی روان شناسی رفتاری و چه ادبیات آرمان شهری، کمتر کتابی تاکنون به اندازۀ والدن دوم، اثر مهم بی. اف. اسکینر، بحث و مجادله و نظرات مختلفی را به دنبال داشته است. این روایت تأمل برانگیز که اولین بار در سال 1948 منتشر شد، ضمن اینکه نظریات نوآورانۀ اسکینر دربارۀ رفتار انسان را به شکلی ملموس به تصویر می کشد، تجلی بهره رسانی منحصربه فرد او به ژانر ادبیات آرمان شهری نیز هست. اقبال مردم و منتقدان نسبت به والدن دوم تا به امروز، گواه بر تأثیرگذاری ماندگار اسکینر است و البته قوای فکری او در زمینۀ علوم اجتماعی و ادبیات روایی. والدن دوم، اثری پیشتازانه در ادبیات آرمان شهری و گمانه زنانه نیز هست، زیرا برخلاف بسیاری از دیگر آثار آرمان شهری، در اینجا اسکینر چشم انداز خود از یک مدینۀ فاضله را با یافته های علمی و روان شناختی خود درآمیخته و ریز و درشت سازوکارهایی را که باعث شکل گیری آن جامعه می شوند را نیز به تصویر کشیده است. علاوه بر این، پرسش هایی نیز درخصوص مفاهیمی همچون خیروشر، آزادی انسان، جبر اجتماعی، شادکامی و خوشبختی، کار و معنای زندگی مطرح می کند که باعث شده تا به امروز پس از گذشت چندین دهه، همواره در صدر مهم ترین کتاب های اتوپیایی و روان شناسی رفتاری قرار بگیرد.

نکوداشت های این کتاب نیز بر روان شناس برجسته رفتارگرا، بی. اف. اسکینر، سال ۱۹۴۸ رمانی با عنوان «والدن دوم» منتشر کرد که در زمان خود نه تنها نوآورانه بلکه بحث برانگیز بود. این کتاب، در سطحی فراتر از ادبیات علمی-تخیلی صرف، نظریه های علمی اسکینر را به زندگی روزمره و اجتماعی تعمیم می دهد و نشان می دهد چگونه می توان با تغییر محیط، رفتار انسان را به سوی جامعه ای مطلوب هدایت کرد. این رمان به ویژه در زمینه روان شناسی رفتاری، فلسفه اجتماعی و طراحی جامعه، پایه ای برای بحث های عمیق فراهم آورد و به یکی از آثار ماندگار قرن بیستم تبدیل شد. انتشارات رایبد این کتاب را با ترجمه علیرضا شفیعی نسب منتشر کرده است. مترجم علاوه بر دقت زبانی، توانسته است روحیه تحلیلی و فلسفی کتاب را نیز حفظ کند و تجربه خواندن رمان را برای خوانندگان فارسی زبان غنی کند. روان شناسی در خدمت جامعه دکتر بوریس فردریک اسکینر که بیشتر به بی اف. اسکینر (۱۹۰۴-۱۹۹۰) شهرت دارد، یکی از تأثیرگذارترین روان شناسان قرن بیستم بود و تلاش های او در حوزه رفتارگرایی توجه جهانیان را به خود جلب کرد. اسکینر، که از برجسته ترین مروجان انگاره «شرطی شدن فعال» بود، اعتقاد داشت رفتار انسان براساس پیامدهای آن شکل می گیرد یعنی براساس تقویت (تشویق) یا تنبیهی که بر آن در نظر گرفته می شود. اسکینر معتقد بود رفتار انسان بشدت تحت تأثیر محیط و متغیرهای بیرونی است و با اصلاح این متغیرها می توان تغییرات بنیادین در جامعه ایجاد کرد. او این نظریه را نه تنها در آزمایشگاه، بلکه در زندگی روزمره و در سطح جامعه به کار گرفت و این همان نکته ای است که «والدن دوم» را از بسیاری از رمان های آرمان شهری متمایز می سازد. «والدن دوم» روایت گر جامعه ای آزمایشی است که در آن رفتار انسان ها از طریق تغییرات محیطی و آموزش نظام مند شکل می گیرد. شخصیت اصلی، پروفسور بوریس، به دعوت دوستانش به این جامعه سفر می کند تا با اصول و سازوکارهای آن آشنا شود. جامعه «والدن دوم» از نظر اجتماعی-اقتصادی به گونه ای طراحی شده که نه بر پایه قدرت، نه بر پایه اقتدار و نه حتی دموکراسی کلاسیک اداره شود. تصمیم گیری ها در این جامعه به صورت جمعی و با توجه به شواهد تجربی انجام می گیرد و اعضا در فعالیت های روزمره خود از آزادی و انعطاف پذیری برخوردارند. ساعت کاری متوسط تنها چهار ساعت در روز است و باقی زمان به فعالیت های خلاقانه، فکری و تفریحی اختصاص دارد. سیستم امتیازی ساده ای برای انجام کارهای کمتر مطلوب وجود دارد که امکان بهره مندی بیشتر از اوقات فراغت را فراهم می کند. یکی از ویژگی های متمایز این جامعه، شیوه پرورش کودکان است. مسئولیت تربیت بر عهده خانواده های هسته ای نیست، بلکه در دایره گسترده جامعه تقسیم می شود و این اقدام هدفمند، رقابت و حسادت را کاهش می دهد و همکاری و همدلی را ترویج می کند. همچنین روابط اجتماعی، آزادی جنسی و احترام به مشارکت جمعی به عنوان هنجارهای فرهنگی تثبیت شده اند و افراد با «قوانین والدن» رفتار خود را با اصول جامعه هماهنگ می کنند تاکید می کنند.

بخش های برگزیده اثر نیز قدر لحظه های کوتاه شادکامی و دشواری بیان بی واسطه احساسات را برجسته می کنند.