کسایی، نخستین شاعر نامدار شیعه

«کسایی، نخستین شاعر نامدار شیعه» نوشته ی محمد دهقانی کتاب هفتم از مجموعه ی «تاریخ و ادبیات ایران» است. تاکنون عنوان های مختلفی از این مجموعه به چاپ رسیده است و قرار است در آینده نیز کتاب های دیگری در قالب همین مجموعه منتشر شود. محمد دهقانی مولف این مجموعه است، او در این کتاب ها تاریخ و ادبیات را دو ساحت جدا از هم نمی داند بلکه در پی آن است که پیوند میان این دو قلمرو و نیز تاثیراتی که بر یکدیگر گذاشته اند را نشان دهد. بنابراین تاریخ و ادبیات پس از اسلام را مبنای کارش قرار داده و در این بین تاریخ ادبی ایران را در پیوند با تاریخ عمومی جهان مدنظر قرار داده است. محمد دهقانی در هر کتاب به یکی از چهره های تاثیرگذار و مهم فرهنگ و ادبیات پرداخته و قرار است در بخش نخست این مجموعه، زندگی و آثار پنجاه شاعر، نویسنده و متفکر را تا پایان قرن هفتم هجری بررسی کند. کسایی در نیمه های قرن چهارم هجری در مرو متولد شد، زمانی که هنوز حدود پنجاه سال به پایان کار سامانیان باقی مانده بود. در این زمان حکومت سامانی به خاطر کشمکش های درونی ضعیف شده بود و روندی رو به اضمحلال را طی می کرد. دهقانی همانند دیگر کتاب های این مجموعه، ابتدا مقدمه ای مفصل درباره زندگی و افکار کسایی نوشته و سپس گزیده اشعار او را آورده است. نویسنده درباره ی محل تولد کسایی، زندگی و جایگاه او در دربار سامانی نوشته: «براساس گفته باخرزی در دمیه القصر، کسایی در مرو به دنیا آمده و بعدها شاید در همان ایام کودکی یا نوجوانی به نسف کوچیده که به دربار بخارا بسیار نزدیک تر بوده است. اما در شعرهای بازمانده از کسایی فقط از مرو یاد شده و این نشان می دهد که دست کم در زمان سرودن آن شعرها مقیم مرو بوده است. »کسایی در مقام تفاخر خودش را با استاد سمرقند یعنی رودکی مقایسه کرده و وجود خویش را مایه نازش مرو دانسته است: زیبا بود ار مرو بنازد به کسایی/ چونان که جهان جمله به استاد سمرقند. زندگی در جوار پایتخت سامانیان برای جوان مستعدی چون کسایی اهمیت بسیاری داشته و راه رشد و پیشرفت اجتماعی را برای او هموار می کرده است. از اشاره ای که صاحب چهارمقاله در قرن ششم دارد معلوم می شود که کسایی، در کنار بزرگانی چون رودکی و ابوالعباس ربنجنی و ابواسحاق جویباری و عده ای دیگر، از شاعران مشهور دربار سامانی قلمداد می شده است. «کسایی، نخستین شاعر نامدار شیعه» برای علاقمندان به تاریخ فرهنگی و ادبی ایران، کتابی مفید است که زندگی و شعر کسایی را همراه با شرح و تفسیر لازم به زبانی ساده و روشن بررسی می کند.