شاهنامه ابومنصوری

«شاهنامه ابومنصوری» نوشته ی محمد دهقانی کتابی دیگر از مجموعه «تاریخ و ادبیات ایران» است. این مجموعه مناسب کسانی است که به تاریخ فرهنگی و ادبی ایران علاقه مند هستند و مایلند برگزیده ای از بهترین شاهکارهای ادبی ایران را همراه با شرح و تفسیر و زبانی ساده و روشن بخوانند. از این طربق آن ها درمی یابند که این شاهکارها در کدام فضای تاریخی پدید آمده و چگونه بر آن فضا تأثیر گذاشته اند. این مجموعه فقط تاریخ و ادبیات ایران پس از اسلام را دربرمی گیرد و می کوشد تاریخ ادبی ایران را در پیوند با تاریخ عمومی جهان ببیند و به تحولات فکری و فرهنگی کشورها و اقلیم هایی اشاره کند که به نحوی با ایران در ارتباط بوده اند و به این ترتیب گستره ای روشن تر برای مقایسه ی تاریخ و ادبیات ایران و جهان پدید آورد. شاهنامه ابومنصوری؛ شاهنامه ای است که در سال ۳۴۶ ه. ق به دستور و سرمایه ی ابومنصور محمد بن عبدالرزاق طوسی، حاکم توس و به دست ابومنصور معمری (ابومنصور المعمری)، وزیر او نوشته شده است. این شاهنامه به نثر نوشته شده و به تاریخ ایران پیش از اسلام می پردازد. این کتاب اصلی ترین منبع فردوسی برای سرودن شاهنامه بوده است. اصل این کتاب متاسفانه از بین رفته، اما مقدمه ی حدودا پانزده صفحه ای آن، سال ها به عنوان مقدمه ی شاهنامه در ابتدای نسخ خطی شاهنامه ی فردوسی کتابت می شده و به برکت همین نسخ خطی شاهنامه به روزگار ما رسیده است. این پانزده صفحه از شاهنامه ی ابومنصوری در کنار تاریخ بلعمی و چند کتاب انگشت شمار دیگر، یکی از قدیمی ترین نثرهای فارسی است که بر جای مانده و از باارزش ترین میراث های ادبی زبان فارسی به شمار می رود. دلیل تالیف شاهنامه ابومنصوری، دستور ابومنصور محمد بن عبدالرزاق بود تا تاریخ ایران را (که پس از سقوط ساسانیان، از بین رفته و به صورت و جامع در دسترس نبود) از منابع کتبی و شفاهی گردآوری کنند. در دوران ساسانیان، این گونه تاریخ ها را «خداینامک» می نامیدند، اما در دوران اسلامی کلمه ی «خدای» دیگر به معنی شاه نبود و به معنی پروردگار تحول یافته بود، بنابراین این تألیف را همچون تألیفات دیگری از این دست، «شاهنامه» نامیدند. در خود متن، از چهار فرد به نام های «ماخ پیر خراسانی» از هرات، «یزدانداد پسر شاپور» از سیستان، «شاهوی خورشید پسر بهرام» از نیشابور و «شادان پسر برزین» از توس به عنوان راویان داستان های شاهنامه ی ابومنصوری نام برده شده است. نویسنده در بخش اول، به بررسی تاریخی شخصیت ابومنصور محمد بن عبدالرزاق، بانی این اثر، و انگیزه های سیاسی و فرهنگی او از تدوین شاهنامه می پردازد. او نشان می دهد که چگونه ابومنصور با الهام از اقدام نصر سامانی در ترجمه ی کلیله و دمنه، تصمیم به گردآوری شاهنامه گرفت تا هم مشروعیت سیاسی خود را افزایش دهد و هم نام خود را جاودانه کند. بخش دوم کتاب شامل متن کامل مقدمه ی شاهنامه ابومنصوری است که با توضیحات و تحلیل های دقیق همراه شده است. «شاهنامه ابومنصوری» کتابی مفید برای علاقمندان به تاریخ، فرهنگ و ادبیات کلاسیک ایران است.