وهابی و وهابیت

کتاب «وهابی و وهابیت» نوشته ی هارفورد جونز بریجز، تاریخ مختصری از جماعت وهابیون می پردازد. این کتاب کلاسیک ریشه در نگرانی های سیاسی بریتانیا نسبت به ظهور یک قدرت جدید و بی ثبات کننده در منطقه ی خلیج فارس دارد. وهابیت در این گزارش به عنوان یک جنبش بنیادگرای سنی معرفی می شود که بر پاکسازی اسلام از اعمالی چون بزرگداشت مقدسین و زیارت قبور که در میان مردم نجد رواج داشت، اصرار می کرد. گزارش بریجز رویدادهای این جنبش را تا زمان لشکرکشی محمدعلی پاشا، والی مصر، برای سرکوب آن دربرمی گیرد. شرح وقایع نشان می دهد که چگونه ابراهیم پاشا، فرزند محمدعلی، با سپاهی عظیم راهی حجاز شد و پس از محاصره ای طولانی و دریافت کمک های پیاپی، سرانجام در سال ۱۲۳۳ هجری قمری شهر درعیه، پایتخت وهابیون، را تسخیر و به کلی ویران کرد. امیر وهابی، عبدالله بن سعود، به همراه بسیاری از نزدیکانش دستگیر و به استانبول فرستاده شد و در آنجا به قتل رسید. با این حال، تاریخ این جنبش با سقوط درعیه پایان نمی پذیرد. بریجز به بازگشت بازماندگان و تلاش آن ها برای احیای قدرت اشاره می کند. پس از فرار ابراهیم پاشا از منطقه، افرادی چون «مشاری بن سعود» و سپس «ترکی بن عبدالعزیز» کوشیدند تا حکومت را دوباره سامان دهند. این تلاش ها با درگیری های داخلی و مداخلات مجدد نیروهای مصری همراه بود. در نهایت، فیصل، پسر ترکی، توانست قدرت را در ریاض به دست آورد، اما او نیز توسط نیروهای مصری به فرماندهی خورشید پاشا دستگیر و به مصر فرستاده شد. تاریخ این دوره، مملو از شورش ها، خیانت ها و جابجایی سریع قدرت است؛ چنانکه پس از فیصل، ابتدا خالد بیک و سپس عبدالله بن ثنیان به حکومت رسیدند، تا اینکه فیصل با فرار از زندان مصر، دوباره به نجد بازگشت و با کنار زدن رقبا، حکومت خود را تثبیت کرد. بریجز در گزارش خود به برخی وقایع مهم مانند فاجعه ی کربلا تنها اشاره ای کوتاه می کند و از کنار غارت حرم نبوی در مدینه به شکلی غیرمستقیم می گذرد. این مسئله نشان می دهد که هدف اصلی او ارائه ی یک ارزیابی سیاسی از این نیروی جدید برای دولت بریتانیا بود. از نگاه او، ظهور وهابیون تهدیدی مستقیم برای ثبات منطقه، امنیت خطوط تجاری بریتانیا به هندوستان و موازنه ی قوا میان ایران و امپراتوری عثمانی محسوب می شد. مطالعه ی «وهابی و وهابیت» برای پژوهشگران تاریخ اسلام، به ویژه تاریخ شبه جزیره ی عربستان، و همچنین متخصصان تاریخ روابط خارجی بریتانیا در خاورمیانه، بسیار سودمند خواهد بود.