مشکله هویت ایرانیان امروز

«مشکله هویت ایرانیان امروز» پژوهشی نظری و آسیب شناسانه به قلم فرهنگ رجایی است که می کوشد بن بست های فکری انسان معاصر ایرانی را در مواجهه با جهان دگرگون شده تحلیل کند. رجایی، استاد فلسفه سیاسی و روابط بین الملل، کانون بررسی خود را بر گذار از وضعیت انفعال و دستیابی به جایگاه بازیگری در عرصه جهانی قرار داده است. پرسش نویسنده ناظر بر این دغدغه است که ایرانیان چه و که می توانند باشند؛ پرسشی که پس از عبور از توصیف صرف کیستی، به افق های عمل جمعی چشم دارد. مفروض اثر بر چندبعدی بودن پدیده هویت در دوران کنونی استوار است؛ دورانی که نویسنده مختصات آن را با قاعده «یک تمدن و چند فرهنگ» تعریف می کند؛ بستری جهان شمول بر مدار فناوری های نوین اطلاعات و ارتباطات که در آن، تکثر فرهنگی مجالی دوباره برای بروز می یابد. نویسنده وضعیت کنونی جامعه ایران را با تعبیر «همین همانی و نه این نه آنی» صورت بندی می کند؛ تعلیقی برآمده از انباشت لایه های تاریخی که در آن، انسان ایرانی به شکلی هم زمان از آبشخورهای هویت کهن ایران، دین، سنت و تجدد بهره می برد، بی آنکه این عناصر را در تناسبی منسجم و کارآمد به کار بسته باشد. این پریشانی ساختاری سبب شده است تا رفتارها و گفتارها از عمق تهی گشته و به کرداری نمایشی بدل شوند. رجایی برای برون رفت از این ایستایی، رویکرد ترکیبی هشت گانه ای را از این چهار سرچشمه استخراج می کند. او از میراث سرزمینی ایران، عناصری چون فردیت عارفانه و تساهل را برمی گزیند؛ از دین و آیین اسلام، دو مولفه وحدانیت و برابری در برابر قانون را وام می گیرد؛ از سنت تاریخی، اعتدال همراه با معرفت و جوانمردی را مستخرج می کند؛ و سرانجام از دستاوردهای تجدد، فردیت مسئول و آزادی معقول را پیش می کشد. هسته استدلال مولف بر امکان پذیری ترکیب و سازگاری این سرچشمه ها استوار است. او با رد تقابل ها، نشان می دهد که فردیت مسئول در زیست مدرن می تواند مکمل مناسبی برای فردیت عارفانه باشد و احترام به قانون در کنار پاسداشت اعتدال، مسیر تحقق آزادی معقول را هموار سازد. کتاب با اتکا به استعاره پویای رودخانه، هویت را جریانی رونده، بازتعریف پذیر و گشوده به تغییر معرفی می کند و ماندگاری تاریخی جامعه را نه در جمود، بلکه در قدرت بازسازی مناسبات درونی می داند. در نگرش نهایی نویسنده، پیش شرط کنشگری و بازیگری در نظم جهانی، کنار نهادن مانوی اندیشی و فرارفتن از دوگانه سازی های قطبی میان خود و دیگری است؛ رویکردی که تثبیت گفت وگو، پذیرش دیالکتیک تضادها، اتکا به نفس و تواضع انسانی را یگانه راهبرد مصون ماندن از تحجر درونی و استحاله بیرونی برمی شمارد.