طنزآوران جهان نمایش 19

«طنزآوران جهان نمایش ۱۹: عروسی قماربازان» دو نمایشنامهٔ کامل نیکلای گوگول را با ترجمه و گردآوری داریوش مودبیان در کنار هم قرار می دهد. نشر گویا این مجلد را در مجموعهٔ «طنزآوران جهان نمایش» منتشر کرده است؛ مجموعه ای که مودبیان در آن نمونه هایی از سنت کمدی و طنز نمایشی جهان را همراه با زمینه های لازم برای شناخت نویسندگان عرضه می کند. انتخاب «عروسی» و «قماربازان» برای یک جلد اتفاقی به نظر نمی رسد: هر دو نمایش دربارهٔ آدم هایی اند که خیال می کنند می توانند موقعیت را کنترل کنند، اما همان سازوکارهایی که برای رسیدن به خواسته شان ساخته اند علیه خودشان عمل می کند. «عروسی» کمدی ای دوپرده ای دربارهٔ ازدواج است، اما گوگول بیش از عشق به آیین اجتماعی انتخاب همسر علاقه دارد. پادکولیوسین، کارمندی مردد، به ازدواج فکر می کند و واسطه ای برای یافتن همسر به کار گرفته است. ورود دوست پرانرژی او، کوچکاریوف، ماجرا را از حالت تأمل و تردید بیرون می آورد و به فرایندی پرشتاب از خواستگاری، رقابت و دخالت تبدیل می کند. در سوی دیگر، آگافیا تیخونوونا باید میان خواستگارانی تصمیم بگیرد که هرکدام مزیت های خود را همچون کالایی در بازار ازدواج عرضه می کنند. طنز گوگول از همین تبدیل رابطهٔ انسانی به محاسبه نیرو می گیرد. شخصیت ها دربارهٔ ظاهر، مقام، دارایی و شأن اجتماعی یکدیگر حرف می زنند و گویی می توان ازدواج را با جمع زدن مجموعه ای از امتیازها حل کرد. اما پشت این خنده، تردید عمیق تری وجود دارد: انسان تا چه اندازه واقعا می تواند تصمیمی بگیرد که زندگی اش را تغییر می دهد؟ «عروسی» میان میل به داشتن نظمی مطمئن و ترس از نتیجهٔ همان انتخاب حرکت می کند و به همین دلیل روان شناسی شخصیت هایش از یک فارس ساده پیچیده تر می شود. «قماربازان» این مسئلهٔ کنترل را به جهانی متفاوت می برد. ایخاریوف قماربازی حرفه ای و متقلب است که به شهری تازه می رسد و با گروهی از قماربازان روبه رو می شود. اینجا اعتماد، دوستی و همکاری همگی زیر سایهٔ احتمال فریب قرار دارند. شخصیت ها مدام نقش بازی می کنند، اطلاعات را پنهان می کنند و می کوشند یک قدم از دیگران جلوتر باشند. جهان نمایش بر این فرض بنا شده که تقریبا هیچ ظاهر اجتماعی را نمی توان بی چون وچرا باور کرد. اگر در «عروسی» آدم ها برای ساختن آینده ای مطمئن گرفتار تردید می شوند، در «قماربازان» تلاش برای پیش بینی و کنترل دیگران خود به منشأ ناامنی بدل می شود. گوگول از این طریق اخلاقی ساده دربارهٔ «بد بودن قمار» ارائه نمی کند. جذابیت نمایش در مشاهدهٔ ساختاری از فریب است که در آن هوش، حرص و اعتماد به نفس هر لحظه می تواند علیه صاحبش به کار افتد. همین ویژگی «قماربازان» را به یکی از نمونه های روشن جهان گوگولی تبدیل می کند: جهانی که عقلانیت ظاهری شخصیت ها قدم به قدم به وضعیتی پوچ و مضحک می رسد. قرارگرفتن این دو نمایش در یک جلد امتیاز مهمی دارد. خواننده می تواند ببیند طنز گوگول چگونه در دو فضای کاملا متفاوت خانه و بازار ازدواج از یک سو، قمارخانه و شبکهٔ فریب از سوی دیگر از سازوکاری مشابه استفاده می کند: آدم ها با اطمینان نقشه می کشند، اما بیش از آنکه جهان را اداره کنند، اسیر تصور خود از آن می شوند. محدودیت مجموعه نیز روشن است؛ برای شناخت گسترهٔ کامل نمایشنامه نویسی گوگول، «بازرس» همچنان متن ضروری دیگری است. در این دو نمایش، خنده از حماقت صرف شخصیت ها نمی آید. آدم های گوگول اغلب دقیقا زمانی مضحک می شوند که بیش از حد به توانایی خود برای محاسبهٔ دیگران اطمینان دارند. شاید پرسش مشترک «عروسی» و «قماربازان» همین باشد: وقتی همه می کوشند بازی را به نفع خودشان اداره کنند، چه کسی هنوز می داند واقعا بازی دست چه کسی است؟