صید مرغ سنگ خوار

کتاب «صید مرغ سنگ خوار؛ روایت و روایت شناسی تراژدی عاشورا» اثر امیر خداوردی کتابی در خصوص بازخوانی یکی از پرتکرارترین وقایع تاریخ اسلام، اما این بار از دریچه ی نقد ادبی و روایت شناسی است. نویسنده که خود هم در فقه و اصول دستی دارد و هم در رمان نویسی صاحب سبک است، در این مجلد به سراغ مسئله مهمی رفته است تا به این پرسش پاسخ دهد: انسان مومن چرا و چگونه در جهانی که تحت اراده ی مطلق خداوند است، به چنین عاقبت دردناک و خونینی دچار می شود؟ خداوردی برای پاسخ به این پرسش، واقعه عاشورا را به مثابه یک «بوطیقای ایمان» بررسی می کند؛ جایی که مومن با آغوش باز به استقبال سرنوشتی می رود که از مجرای هستی و به اراده مبدأ متعال برایش رقم خورده است. نویسنده برای به دست آوردن روایتی که هم جنبه های متاثرانه را داشته باشد و هم از نظر مذهبی معتبر باشد، دست به کاری خلاقانه زده است: تلفیق ادبیات «ترجمه ی تفسیر طبری» با محتوای منابع معتبر شیعی نظیر «ارشاد» شیخ مفید و «لهوف» سید بن طاووس. خداوردی واقعه را در سه پرده ی نمایشی پیش از واقعه، واقعه، پس از واقعه صورت بندی کرده و با استفاده از الگوهای روایت شناسی و کهن الگوهای قصص قرآن و عهدین، به تحلیل ادبی آن می پردازد. نویسنده در پرده های مختلف کتاب، با عناوینی همچون «دعوت به ماجرا»، «عبور از نخستین آستانه» و «شکم نهنگ»، آشکارا از ابزارهای نقد ادبی و «دراماتورژی» بهره می برد. او معتقد است که هر رخداد تاریخی، در ذهن ما به مجموعه ای از گزاره های علی-معلولی بدل می شود که قابلیت نقد ادبی دارد. مسئله ی اصلی کتاب، تبیین رابطه ی انسان با امر قدسی در لحظه ی وقوع رنج است؛ همان طور که ارسطو غایت تراژدی را برانگیختن «شفقت و هراس» می دانست، این روایت نیز می کوشد تا مخاطب را با جانکاه ترین رنج ها و خیانت ها روبرو کند، اما نه برای ناامیدی، بلکه برای رسیدن به «کاتارسیس» یا تزکیه و آشتی با جهان سرکش. یکی از نکات کلیدی و متمایزکننده ی این اثر، تفکیک ظریف میان «شعر، داستان» و «تاریخ» با نگاهی فلسفی است. خداوردی با استناد به مباحث منطقی و صناعات خمس، توضیح می دهد که خیال انگیزی و محاکات، جوهر اصلی هنر است و اگر یک واقعه ی تاریخی بتواند عواطف مخاطب را چنان برانگیزد که گویی یک اثر هنری است، می توان آن را با معیارهای «بوطیقا» سنجید. او در قیاس های الهیاتی خود نیز دقیق عمل می کند؛ حسین(ع) را نه شبیه به عیسی(ع) بلکه شبیه به یحیی بن زکریا می داند؛ انسانی که نه خدا بود و نه پسر خدا، بلکه بشری بود که به فرمان الهی رنج کشته شدن را پذیرفت. در نهایت، «صید مرغ سنگ خوار» اثری است که می خواهد منطق رنج و شهادت را در چهارچوب روایت بفهمد. نویسنده به مخاطب پیشنهاد می کند که جهان و زندگی خود را همچون صحنه ی نمایشی ببیند که در آن، او هم بازیگر است و هم تماشاچی. این نگاه به انسان کمک می کند تا در برابر سختی ها و شرارت های هستی، به ادراکی منسجم و معنادار برسد.