دقیقی

«دقیقی» نوشته ی محمد دهقانی پنجمین کتاب از مجموعه «تاریخ و ادبیات ایران» به زندگی و آثار این شاعر دربار سامانی در بستر تاریخی آن می پردازد. از دقیقی اطلاعات چندانی در تاریخ ثبت نشده است. براساس شواهدی مکتوب، می دانیم کوشش برای گردآوری و ثبت روایت ها و داستان های اساطیری و پهلوانی ایران از دوران ساسانیان آغاز شد. چند صد سال بعد، سامانیان کوشیدند نسب خود را به پادشاهان پیش از اسلام برسانند. این امر دلیلی است بر این که گذشته باستانی و داستانی ایران در اذهان مردم چنان زنده بود که حکومت ها با ادعای انتساب به آن می توانستند بر محبوبیت و مشروعیت خود بیفزایند. به همین منظور نهضت گردآوری و تدوین شاهنامه در عصر سامانیان قوت گرفت و پس از تدوین شاهنامه ابومنصوری، کسانی بر آن شدند که مجموع داستان های آن کتاب را به شعر درآورند و به این طریق رواج و ماندگاری آن‎ها را در میان مردم تضمین کنند. وقتی که نوح (نوح بن منصور سامانی؛ نوح دوم) بر تخت سلطنت تکیه زد، بیست سال از تالیف شاهنامه ی ابومنصوری (به همت ابومنصور عبدالرزّاق) به نثر فارسی گذشته بود. حالا امیر فرهنگ دوست سامانی، وظیفه ی خود می دید که این یادگار پرشکوه نیاکان خویش را به دست و زبان شاعری توانا بسپرد تا آن را به قالب نظم درآورد. کسی که سرانجام برای این کار انتخاب شد، شاعری جوان به نام دقیقی بود. اطلاعات ما درباره ی دقیقی بسیار ناچیز است، کسی که در عین جوانی از شاعران بزرگ دربار سامانی بود. نام او به احتمال قوی محمد و کنیه اش ابومنصور و نام پدرش محمد یا احمد بوده است. به گفته ی عوفی، او را به سبب دقت معانی و رقت الفاظی که در شعرش دیده می شد، دقیقی می خواندند. اما به نظر می رسد این تعبیر را دیگران بعدها درباره نام او پیش کشیده اند. «دقیق» در عربی به معنی آرد است و هیچ بعید نیست که پدران شاعر یا خود او در آغاز کار آردفروش بوده باشند و اشتهار او هم به دقیقی شاید به همین سبب باشد. تاریخ ولادت او نیز معلوم نیست، اما چون می دانیم که در جوانی و بین سال های ۳۶۵ و ۳۷۰ ق به قتل رسیده، احتمالا در حدود سال ۳۲۰ ق یا چند سالی پس از آن به دنیا آمده است. زادگاه او را هم گروهی طوس و عده ای دیگر بلخ و سمرقند دانسته اند. این کتاب در پنج بخش به بررسی قصاید، غزل ها، قطعه ها، مثنوی، رباعی، گشتاسب نامه دقیقی، به نقل از شاهنامه می پردازد. «دقیقی» برای علاقمندان به تاریخ فرهنگی و ادبی ایران و کسانی که می خواهند برگزیده ای از بهترین شاهکارهای ادبی ایران را همراه با شرح و تفسیر لازم به زبانی ساده و روشن بخوانند، کتابی مفید و مهم است.