دفترهای زندان دفتر ششم و هفتم

جلدهای ششم و هفتم «دفترهای زندان» آنتونیو گرامشی، نقطه عطفی در سیر فکری او به شمار می روند؛ دوره ای که در آن، اندیشه های پراکنده اش درباب فرهنگ، سیاست و فلسفه، انسجام و عمق بیشتری می یابند. این دفترها که میان سال های ۱۹۲۹ تا ۱۹۳۵، در دل فضای اختناق آمیز زندان فاشیستی نگاشته شده اند، گویای گذار گرامشی از تأملات آغازین در تاریخ ایتالیا و نظریه ی مارکسیستی به سوی صورت بندی منسجم تر مفاهیمی چون ایدئولوژی، هژمونی، جامعه مدنی و نقش روشنفکران اند. سبک نگارش گرامشی، به دلیل نظارت و سانسور سنگین زندان، ناگزیر به ایهام، ایجاز و چندلایگی تن می دهد و همین امر، خوانشی دقیق و تأویلی از این دفترها را ضروری می سازد. مجلدات ۶ و ۷ به ویژه محل پالایش نظریه هایی اند که بعدها به مثابه سنگ بنای مطالعات فرهنگی و اندیشه ی سیاسی چپ در قرن بیستم شناخته شدند؛ از جمله مفهوم روشنفکر ارگانیک، «جنگ موضعی» در برابر «جنگ مانوری»، و نقش جامعه ی مدنی در بازتولید سلطه. ساختار این دفترها برخلاف رساله های نظام مند، پیوسته و خطی نیست. گرامشی اندیشه هایش را به مثابه طرح هایی موقت و در حال تکامل ثبت می کند، و بارها با فرمول بندی های متنوع به مضامین واحد بازمی گردد. با این حال، انسجام رو به رشد این مجلدات، از تلاشی درونی برای صورت بندی بدیلی از نظریه ی مارکسیستی در دل شرایط تاریخی جدید خبر می دهد. در این میان، مفهوم هژمونی جایگاهی مرکزی دارد؛ آن گونه که گرامشی نشان می دهد، سلطه ی طبقات حاکم نه صرفا از طریق زور، بلکه از راه رضایت طبقات فرودست - از مسیر نهادهایی چون آموزش، دین و رسانه - تثبیت می شود. در پیوند با این تحلیل، نقش «روشنفکر ارگانیک» برجسته می شود؛ چهره ای برخاسته از بطن طبقه ی زیردست که جهان بینی آن طبقه را تئوریزه و برای مبارزه ی سیاسی سازماندهی می کند، در برابر روشنفکران سنتی که تظاهر به بی طرفی دارند اما در دل مناسبات قدرت تثبیت شده قرار گرفته اند. نظریه ی «شاهزاده ی مدرن» نیز از دیگر عناصر کلیدی این دفترهاست؛ استعاره ای از نیروی سیاسی انقلابی مدرن - نظیر حزب - که گرامشی آن را حامل تغییر ساختاری می بیند. در کنار این مضامین، فاصله گیری گرامشی از مارکسیسم مکانیکی و تأکید بر «فلسفه ی عمل» نیز برجسته است؛ فلسفه ای که بر نقش عاملیت انسانی، نبرد فرهنگی و امکان تاریخی دگرگونی اجتماعی پای می فشارد. در نهایت، جلدهای ششم و هفتم نه مجموعه ای از پاسخ های حاضر و آماده، که دستگاهی نظری برای اندیشیدن و عمل کردن اند. گرامشی از دل زندان، چارچوبی برای مقاومت نظری و فرهنگی می سازد که امروزه نیز در برابر سلطه ی ایدئولوژیک، الهام بخش اندیشه ی رهایی بخش باقی مانده است.