دفترهای زندان دفترهای هشتم

دفتر هشتم از «دفترهای زندان» نوشته ی آنتونیو گرامشی یکی از مهم ترین بازخوانی های مارکسیستی از سنت سیاسی ماکیاولی را در خود جای داده است. این دفتر که در فاصله ی سال های ۱۹۳۱ تا ۱۹۳۲ نوشته شده، قلب پروژه ی نظری گرامشی در زندان را شکل می دهد و نقطه ی ثقل آن، مفهوم «شهریار مدرن» است؛ مفهومی که بعدها به یکی از پراستنادترین و در عین حال بدفهم شده ترین ایده های گرامشی تبدیل شد. گرامشی در دفتر هشتم، ماکیاولی را به عنوان کنشگری معرفی می کند که نوشته هایش از جنس «مانیفست سیاسی» است. او در یکی از نخستین پاره نوشت های دفتر هشتم تأکید می کند که ویژگی بنیادین «شهریار» ماکیاولی آن است که رساله ای نظام مند نیست، بلکه کتابی «زنده» است که در آن ایدئولوژی سیاسی و علم سیاسی در قالب دراماتیک یک «اسطوره» درهم می آمیزند. این خوانش، ماکیاولی را از چارچوب های دانشگاهی مرسوم زمان او جدا می کند و در خدمت پروژه ی سیاسی خود گرامشی قرار می دهد. با این همه، باید اذعان کرد که گرامشی در این دفتر بیش از آنکه به تفسیر دقیق متن «شهریار» بپردازد، آن را به مثابه ماده ی خامی برای صورتبندی نظریه ی حزب انقلابی به کار می گیرد. در واقع، اصطلاح شهریار نو که از سال 1930 در دفترهای زندان ظاهر می شود، به قصد گرامشی برای بازنویسی رساله ی ماکیاولی اشاره دارد؛ اما «شهریار مدرن» برای نخستین بار در ژانویه-فوریه ی ۱۹۳۲ و با معنایی کاملا متفاوت پدیدار می شود: استعاره ای که نه یک متن، بلکه یک ارگانیسم سیاسی مشخص، یعنی یک حزب، را مشخص می کند. با این حال کتاب دربرگیرنده ی تأملات گسترده تری نیز هست. گرامشی در این دفتر به موضوعاتی چون دو برداشت متضاد از ماکیاولی نزد حاکمان مستبد و لیبرال ها، سیاست به مثابه ی علمی خودآیین و رابطه ی ساختاری حزب سیاسی با طبقات و دولت می پردازد. در مجموع، این متن، بیش از آنکه یک تفسیر آکادمیک از ماکیاولی باشد، یک بیانیه ی سیاسی است؛ تلاشی برای پاسخ به این پرسش که چگونه می توان در شرایط خفقان فاشیستی، اراده ی جمعی را سازمان داد. در واقع، نقطه ی قوت اصلی این دفتر در خوانش دیالکتیکی گرامشی از منابع فکری متکثر و در عین حال، پیوند زدن فلسفه به عمل سیاسی نهفته است.