حافظه ی پروانه ای

گاهی یک نام تمام بار معنایی یک اثر را به دوش می کشد و کتاب «حافظه ی پروانه ای» نوشته ی بهناز علی پور گسکری دقیقا از همین جنس است؛ استعاره ای تلخ و ملموس از کوتاهی حافظه، گذرا بودن لحظه ها و ثبت وفادارانه ‎ی یک حس غریب در گوشه ای از ذهن. این مجموعه داستان کوتاه ده روایت مستقل اما پیوسته را در خود جای داده است که عناوینی چون گریز، خواب باز، معمای مریم، میخچه، در آن سر چه می گذشت؟، هیولا، زوزه ی ترکه، پایان حقیقی یک قصه و سوءتفاهم را شامل می شود. علی پور در این اثر برخلاف جریان های رایج حادثه محور در ادبیات داستانی معاصر ایران، دست روی لایه های پنهان روان انسان شهری گذاشته و با تمرکز بر طبقه ی متوسط، ملال زندگی روزمره و تروماهای عادی سازی شده را بازخوانی می کند. او مخاطب را به درون جهان آدم هایی می برد که حضورشان در دنیا با نوعی غیاب و فقدان گره خورده است و این ویژگی به خصوص در داستان بلندتر مجموعه که نام کتاب را بر پیشانی دارد و فضایی خارج از ایران را تجربه می کند، نمود بیشتری دارد. او به عنوان نویسنده ای صاحب سبک که پیش از این با مجموعه های «بگذریم... » و «بماند... » و رمان «جا ماندیم» جایگاه خود را تثبیت کرده بود، در این کتاب نیز جزییات روابط انسانی را با همان لحن سرد اما گزنده کالبدشکافی می کند. نویسنده تمایلی به استفاده از گره افکنی های سنتی و پیرنگ های شلوغ ندارد، بلکه گره اصلی داستان های او در جابه جایی زمان و نفوذ به جریان سیال ذهن شخصیت ها شکل می گیرد. روان شناختی شخصیت های زن در این ده قصه، برآمده از یک نگاه عمیق و جامعه شناختی به تعارضات میان سنت و مدرنیته است؛ جایی که زن معاصر ایرانی در تعادل میان نقش های خانوادگی و فردیت خود دچار نوعی تنهایی مفرط و انزوا می شود. سبک رئالیستی متن به هیچ وجه سطحی نیست و نویسنده با استفاده از تکنیک تک گویی های درونی و بازگشت های مداوم به گذشته، نشان می دهد که چگونه یک حسرت قدیمی یا یک انتظار بی پایان می تواند کل ساختار روانی یک فرد را تحت تأثیر قرار دهد. کشمکش ها در این قصه ها درونی هستند؛ آدم ها با خودشان، با خاطراتشان و با «دیگری» غایبی که جای خالی اش در تمام اتاق ها حس می شود، در حال جنگند. این نوع روایتگری مخاطب را وادار می کند که نه تنها داستان را بخواند، بلکه در سکوت ها و سپیدخوانی های میان خطوط، تجربه ی زیسته ی خود را از فقدان و ملال بازشناسی کند. زمان در کتاب «حافظه ی پروانه ای» خطی نیست؛ گذشته مدام در حال هجوم به حال است و آینده چیزی جز تکرار همین واهمه و دریغ به نظر نمی رسد. زبان نویسنده دقیق، موجز و تا حدودی منقح است و از حشو و زواید دوری می کند تا ضرباهنگ درونی داستان ها حفظ شود. تنوع لحن در داستان های مختلف مجموعه، از یک سو مهارت تکنیکی نویسنده را رخ می کشد و از سوی دیگر نشان دهنده ی درک درست او از موقعیت های متفاوت انسانی است. مفاهیمی چون هویت، نوستالژی، ملال و جستجوی معنا، مفاصلی هستند که این ده روایت به ظاهر جدا از هم را به یک کل منسجم تبدیل می کنند. این اثر بدون آنکه ادعای حل بحران های فلسفی را داشته باشد، صرفا با روایت دقیق و عریان تنهایی، آینه ای صیقل خورده در برابر مخاطب جدی ادبیات امروز قرار می دهد تا بازتابی از مکث ها و تردیدهای پنهان خود را در آن تماشا کند.