تکوین و تکون هویت ایرانی

موقعیت استراتژیک و ژئوپلیتیک ایران از زمان های بسیار کهن امکان گذار اقوام متعددی را از شرق به غرب یا از غرب به شرق فراهم آورده است. درنتیجه بسیاری از این اقوام کوچنده به شیوه های خویش «ردپا» یا «اثرانگشت» خود را، مادی یا معنوی، به جا گذاشته اند یا در این سرزمین پهناور و پر کوه و کویر و دشت مسکن گزیده اند و قرن ها امکان ارتباط، هم زبانی و همدلی اندکی داشته اند. تعداد اقوام پراکنده بر پهنه ی ایران زمین رهاورد تاریخ تحرّک و پویایی آنان از مبدأ کوچ، سکونت و توقف در فلات ایران است. هر قومی دارای فرهنگ ویژه ی خود بوده است و به صورت اجتماعات سنتی و «بی دولت»، با همیاری و همکاری هم تباران و همگنان روزگار می گذرانده اند. اعتلای رعیت به حد کشوروند (شهروند)، عضو ملت و منشأ قدرت دولت یک استنباط جدید آمده از غرب است. اگر [کسانی مانند] میرزا ملکم خان و ذکاءالملک فروغی بر «تربیت ملت» تأکید دارند، ناشی از تجدد است و تغییر مفهوم دولت جبار به دولت قانونمند مسئول و خادم مردم. فروغی از «دولت» به عنوان یک نهاد قدرت مردمی و از «ملت» به عنوان مجموعه افرادی که در قلمرو دولت قرار دارند نام می برد؛ از سرزمین یکپارچه و واحدی با مرزهای شناخته شده به نام کشور سخنی نمی گوید و آن را بدیهی می پندارد.