تفسیرها و تاویل ها : در انتظار گودو

کتاب «تفسیرها و تاویل ها : در انتظار گودو»، نمایشنامه ی مشهور ساموئل بکت، در قالب جلدی از مجموعه ی «تفسیرهای انتقادی مدرن» با ویرایش هارولد بلوم، منتقد پرنفوذ ادبی قرن بیستم، برای نخستین بار در سال ۱۹۸۷ توسط انتشارات چلسی هاوس منتشر شد. چاپ بازبینی شده ی این کتاب نیز در سال ۲۰۰۸ منتشر شد و اکنون در قالب مجموعه ی «نقد ادبی بلوم» در دسترس است. هارولد بلوم، استاد ممتاز علوم انسانی در دانشگاه ییل، در مقام ویراستار کل این مجموعه، هدف خود را گردآوری تفسیرهای مهم و چندصدایی در مورد متون ادبی بنیادین قرار داده است. اگرچه نوشتار اصلی کتاب از بلوم نیست، اما مقدمه ی مختصر و عمیق او به عنوان مدخلی برای خواندن نقدهای بعدی عمل می کند و جایگاه بکت را در سنت ادبی مدرن تثبیت می نماید. ساختار این کتاب شامل یک مقدمه از بلوم و مجموعه ای از یازده مقاله ی تفسیری است که هر یک از منظر متفاوتی به تحلیل اثر می پردازند. ریچارد شکنر، نظریه پرداز اجرا، نقش ریتم، تکرار و وقفه را در تجربه ی صحنه ای بررسی می کند. والتر آسموس، که خود یکی از همکاران نزدیک بکت در اجرای نمایشنامه بوده است، نگاهی دقیق به شیوه ی کارگردانی بکت و طراحی صحنه ی او دارد. مارتین اسلین، با تکیه بر ایده ی «تئاتر پوچی»، زمینه ی فلسفی و نمایشی اثر را تحلیل می کند و آن را به میراث فلسفی اگزیستانسیالیستی پیوند می زند. کاترین بورکمن پرسشی عمیق درباره ی معنای غیبت گودو و تأثیر آن بر ساختار «خلأ مقدس» در نمایش مطرح می کند، در حالی که نورماند برلین بر تعامل بین تراژدی و کمدی و تنش های میان آن ها تمرکز دارد. مقالات دیگر از جمله آثار کوهن، ورتون، دونی، و گوردون نیز به تفصیل به مباحثی چون زمان، تکرار، عدم قطعیت معنایی، و بحران در زبان و هویت پرداخته اند. در بطن همه ی این تأملات، «در انتظار گودو» همچنان اثری رازآلود و چندلایه باقی می ماند. نمایشی که در آن هیچ اتفاق به ظاهر مهمی نمی افتد، اما هر سکوت، هر مکث، هر تکرار و هر اشاره ای حامل بار معنایی سنگینی است. دو شخصیت اصلی، استراگون و ولادیمیر، در بی زمانی و بی مکانی ای قرار گرفته اند که نه بهشت است و نه جهنم، بلکه صرفا بازتابی از وضع انسانی است: ایستادن در حاشیه ی معنا، امیدی همیشگی به رسیدن چیزی که هرگز نمی رسد، و مواجهه با سکوت مطلق پاسخ. برخی از منتقدان، گودو را نماینده ی خدا، تاریخ، امید یا حتی خود معنا دانسته اند؛ اما نکته ی اصلی آن است که نمایش، به جای تأیید یا رد هرگونه تأویل مشخص، آن ها را در تعلیق نگه می دارد. از حیث اجرایی، تحلیل های موجود در کتاب نشان می دهند که بکت نه فقط در واژه ها بلکه در سکوت، فاصله گذاری و طراحی صحنه نیز می کوشد تا معنا را از دل بی معنایی استخراج کند. سادگی بصری و اقتصادی حرکات در اجرای نمایش به گونه ای طراحی شده که با نوعی خلوص استعاری، وضعیت وجودی انسان را بازتاب دهد. منتقدانی چون اسلین و آسموس به درستی تأکید می کنند که این اجراها نه فقط نسخه ای از متن، بلکه تفسیری از آن نیز هستند. همچنین میان متنی بودن دیالوگ ها و پیوندشان با دیگر آثار بکت، از جمله «پایان بازی»، توسط کوهن و ورتون برجسته شده و عمق جهان داستانی بکت را غنا می بخشد. خواننده ی فارسی زبان، چه دانشجوی ادبیات باشد و چه علاقه مند به تئاتر مدرن، می تواند از این کتاب بهره ی زیادی ببرد. نثر مقالات اگرچه دانشگاهی است، اما به گونه ای نگاشته شده که برای خوانندگان عمومی نیز قابل پیگیری باشد. چارچوب هایی مانند فلسفه ی پوچ گرایی، تمثیل های دینی، و تأملات اگزیستانسیالیستی در آن به گونه ای طرح شده اند که پیچیدگی مفاهیم را تسهیل می کنند، نه دشوارتر. همچنین کتاب برای پژوهشگران علوم انسانی و نظریه پردازان اجرا می تواند الگویی از تحلیل های چندوجهی در باب یک متن ادبی باشد. با این حال، کتاب بلوم محدودیت هایی نیز دارد. سهم خود بلوم در مقام مولف صرفا در قالب یک مقدمه ی نسبتا موجز ارائه شده است و مقالات نیز بیشتر به تحلیل سنت های موجود می پردازند تا گشودن چشم اندازهای تفسیر نو. بنابراین این کتاب برای خواننده ای که به دنبال نظریه پردازی بنیادی تر درباره ی بکت است، بهتر است در کنار آثاری مانند «تئاتر پوچ» اثر اسلین یا زندگی نامه های تحلیلی بکت خوانده شود. در نهایت، «تفسیرها و تاویل ها : در انتظار گودو» در نسخه ی ویرایش شده ی بلوم، به مثابه پلی است میان تجربه ی گنگ و مرموز این نمایشنامه و ابزارهای تفسیری ای که آن را قابل دریافت می کنند. این کتاب نه تبیینی قطعی از بکت ارائه می دهد و نه پاسخی روشن برای راز گودو، بلکه خواننده را دعوت می کند تا در تجربه ی «انتظار» شریک شود: انتظاری برای معنا، برای رستگاری، برای پایان، یا شاید فقط برای ادامه ی گفت وگو. همین تعلیق خلاقانه، همی