اخلاقی برای امروز

هسته ی اصلی فلسفه ی اخلاق همواره بر پایه ی پاسخ به این پرسش کلیدی شکل گرفته است که آیا اصلا چیزی به نام ذات یا طبیعت ثابت انسانی وجود دارد یا خیر؛ پرسشی که کتاب «اخلاقی برای زندگی امروز: یافتن مبنایی مشترک میان فلسفه و دین» نوشته ی ریچارد رورتی، فیلسوف پراگماتیست نام دار آمریکایی به شکلی کاملا سرراست و بدون تعارف به آن پاسخ می دهد. رورتی در این اثر کوتاه که پس از مرگش در سال ۲۰۱۰ منتشر شد، تلاش برای اثبات یا نفی ذات انسان را کاری بیهوده و نافرجام می داند. او که بر اساس یک سخنرانی به جامانده از سال ۲۰۰۵ در تورین این متن را پدید آورده، معتقد است اخلاق در دنیای امروز چیزی جز به رسمیت شناختن حقوق طردشدگان، زنان، فرودستان و اقلیت ها نیست. او به عنوان یک فیلسوف ملحد و ضدذات گرا، به جای کوبیدن بر طبل تفرقه میان دین داران و بی خدایان، به دنبال یک زبان مشترک اخلاقی می گردد که بر پایه ی همبستگی انسانی بنا شده باشد. او می خواهد نشان دهد که برای داشتن یک جامعه ی منصف، نیازی به کشف حقایق مطلق افلاطونی یا قوانین ابدی آسمانی نداریم و درست همان طور که برای عاشق شدن نیازی به فرمول ریاضی نیست، پایبندی به اصول اخلاقی مثل عدالت و مهربانی هم محتاج پایه های متافیزیکی محکم و سفت وسخت نیست. این کتاب در واقع واکنش و پاسخی مستقیم به کارزار پاپ بندیکت شانزدهم علیه چیزی است که او آن را «دیکتاتوری نسبی گرایی» می نامید. ریچارد رورتی با همان لحن صریح، صمیمی و دانشگاهی مخصوص به خود این ادعا را که اخلاق بدون اتکا به خدا یا عقل محض فرو می پاشد، به چالش می کشد و اصرار دارد که دین و فلسفه می توانند در سطح عمل با یکدیگر همکاری کنند، حتی اگر در مبانی تئوریک خود زمین تا آسمان با هم اختلاف داشته باشند. ایده و پیشنهاد محوری او برای آشتی دادن این دو قلمرو، جداسازی سیاست و دموکراسی عمومی از باورهای عمیقا خصوصی افراد است. رورتی معتقد است اگر دین را نه به عنوان یک ابزار ایدئولوژیک برای تحمیل یکدستی، بلکه به عنوان یک منبع الهام بخش برای تقویت شفقت و تخیل سیاسی مشترک در نظر بگیریم، می توان میان اخلاق سکولار و معنوی به یک نقطه ی تلاقی عینی رسید. او با تکیه بر سنت عمل گرایی متفکرانی چون جان دیویی و ویلیام جیمز، به جای تایید نظام های اخلاقی ثابت، روی نتایج عملی دست می گذارد و می گوید ارزش های ما حاصل نیازهای واقعی بشر در طول تاریخ هستند که برای کاهش رنج و تحقیر انسان ها شکل گرفته اند. اخلاق در نگاه رورتی یک قانون حک شده بر سنگ نیست که یک بار برای همیشه کشف شود، بلکه یک فرآیند زنده، پویا و حاصل گفت وگوهای مداوم اجتماعی است که با گسترش دایره ی همدلی رشد می کند. انسان ها زمانی اخلاقی تر رفتار می کنند که بتوانند درد، رنج و تجربه ی زیسته ی دیگران را بفهمند و آن ها را هم رده ی خود به حساب آورند، نه اینکه به یک مجموعه ی خشک از کدهای رفتاری متوسل شوند. این کتاب که با مشارکت و هم فکری اندیشمندانی چون جانی واتیمو به سامان رسیده، مفاهیمی چون عدالت و مسئولیت را در بستر تغییرات تاریخی تعریف می کند و به خواننده نشان می دهد که تغییر این اصول نشانه ی ضعف اخلاق نیست، بلکه نشان دهنده ی پویایی جامعه است. رورتی از دین داران می خواهد ادعای مالکیت انحصاری بر حقیقت را کنار بگذارند و از سکولارها نیز می خواهد به سنت های مذهبی به عنوان بخشی از تاریخ رواداری بشر احترام بگذارند. این اثر یک دعوت فکری روشن برای فرار از تعصب های ایدئولوژیک و جزم گرایی های مادی است تا بتوان مبنایی پایدار برای هم زیستی مسالمت آمیز و تقویت امید اجتماعی در جهان چندفرهنگی امروز پیدا کرد.