اختراع والس

نمایشنامه ی سوررئال «اختراع والس» اثر ولادیمیر ناباکوف (۱۹۳۸) از معدود آثار دراماتیک نویسنده ای است که بیشتر با رمان های پیچیده و خودبازتابانه اش شناخته می شود. این اثر، با ترکیبی از طنز سیاه، استعاره های فلسفی و ساختار ابسورد، به کاوش در مرز میان واقعیت و توهم می پردازد. قهرمان نمایش، سالواتور والس، مردی منزوی و نامتعارف است که ادعا می کند سلاحی مرگبار به نام «تله موتور» اختراع کرده است؛ دستگاهی خیالی که می تواند از راه دور دنیا را نابود کند. انفجار پیش بینی شده ای در کوهستان، ظاهرا اختراع او را تأیید می کند و حکومت در برابر این قدرت تسلیم می شود. والس فرمانروای مطلق می گردد؛ اما آنچه به نظر سلطه ای تمام عیار می رسد، در پایان فرو می ریزد: همه چیز صرفا توهم ذهنی مردی است که در سالن انتظار وزارت جنگ نشسته است. درون مایه ی مرکزی نمایش، سولیپسیسم یا خودبسندگی ذهنی است. ناباکوف در اینجا واقعیت را نه به مثابه جهان عینی، بلکه همچون بازتابی از توهم فردی به تصویر می کشد. فرایند گسترش خودبزرگ بینی والس می تواند به صورت تابعی ریاضی از «جرم هذیانی» مدل سازی شود؛ جایی که قدرت واقعی او صفر است، ولی ناپایداری روانی اش به صورت نمایی رشد می کند و در نهایت به فروپاشی کامل درونی می انجامد. به بیان استعاری، هرچه تابع روانی او از واقعیت فاصله می گیرد، درک قدرت خیالی اش افزایش می یابد تا زمانی که سیستم ذهنی دیگر تاب این تورم را ندارد و فرو می پاشد. این تمثیل ریاضی، تقابل میان خیال خلاق و توهم ویرانگر را برجسته می سازد. در سطح فلسفی، ناباکوف ابسورد قدرت مطلق را بازنمایی می کند. اقتدار والس بر هیچ واقعیتی استوار نیست و چون بازتابی در آینه، با خودفریبی دوام می یابد. حکومت او حاصل خطای درک و گفت وگوی درون ذهنی خویش است؛ تصویری از دیکتاتوری هایی که از میل به تسلط ذهنی بر جهان زاده می شوند. دیالوگ های کوتاه، ریتم غیرمنطقی و تکرارهای ارادی در متن، رعشه ی اندیشه ی جنون آمیز را به زبان تئاتر بدل می کنند. صحنه ای که در آن والس فرمان جنگی جهانی را صادر می کند و بلافاصله تجربه ی قدرتش را از هم گسیخته می بیند، نقطه ی اوج تضاد میان واقعیت ادراک شده و واقعیت عینی است. به لحاظ دراماتیک، ناباکوف از ساختاری حلقوی بهره می گیرد: آغاز و پایان هر دو در «انتظار» می گذرد. بازگشت نهایی به همان نقطه ی آغاز، مخاطب را وادار می کند تا ماهیت زمان و پیشرفت را زیر سوال ببرد. تله موتور نه فناوری واقعی، بلکه استعاره ای از مکانیسم ذهنی انسان برای ساختن نظم و معناست - همان قدر ویرانگر و همان قدر تخیلی. به تعبیر برنامه نویسی، ذهن والس حلقه ای بی پایان از فرمان های خودارجاع است که هیچ گاه به پایان منطقی نمی رسد؛ فرآیندی که در پایان با خطای وجودی (`RuntimeError of reality`) متوقف می شود. قدرت اصلی اثر در به کارگیری راوی ناموثق در تئاتر است؛ امری که معمولا در رمان پردازی ممکن تر است. ناباکوف با حفظ چندلایگی آگاهی، ابزار تئاتر را به آزمایشگاه فلسفی ذهن بدل می کند. با این حال، چرخش نهایی به توهم، برای برخی تماشاگران ممکن است حس محرومیت از اوج دراماتیک ایجاد کند. در مجموع، «اختراع والس» نمایشنامه ای است درباره ی مرز جنون و آفرینش، واقعیت و بازنمایی، قدرت و پوچی. اگرچه نسبت به شاهکارهای متأخر ناباکوف اثری فرعی محسوب می شود، اما در آن می توان هسته ی تماتیک آثار بزرگ تر او را بازشناخت: خالق گرفتار در خرافات ذهن خویش و جهانی که تنها تا جایی واقعی است که تخیل اجازه دهد.