آزاد

کتاب «آزادی: یک کودک و یک کشور در پایان تاریخ» اثر الیا اوپی، استاد علوم سیاسی در مدرسه اقتصاد لندن است که روایتی منحصربه فرد از زیستن در سایه ی تحولات بزرگ تاریخی ارائه می دهد. نویسنده که خود زاده ی آلبانی است، خاطرات کودکی خود را در یکی از منزوی ترین و سخت گیرترین حکومت های مارکسیست-لنینیست جهان با تحلیل های دقیق سیاسی پیوند می زند. داستان از دهه ی هشتاد میلادی آغاز می شود؛ زمانی که لیا به عنوان یک پیشاهنگ وفادار، با تمام وجود به آرمان های حزب و رهبر وقت آلبانی، انور خوجه، ایمان دارد. او در محیطی بزرگ می شود که در آن آزادی به معنای برابری مطلق و رهایی از استثمار تعریف شده است. اما این کتاب تنها یک زندگی نامه ساده نیست، بلکه کالبدشکافی مفهوم «آزادی» در لحظه ی حساس سقوط بلوک شرق و تحقق فرضیه ی «پایان تاریخ» فرانسیس فوکویاما است. نویسنده با ظرافتی خاص نشان می دهد که چگونه یک کودک، جهان پیرامون خود را از دریچه ی تبلیغات رسمی می بیند و چگونه فروپاشی ناگهانی یک نظام سیاسی، تمام زیربناهای فکری و هویتی او را دگرگون می کند. بخش نخست این اثر به بازنمایی زندگی روزمره در آلبانی تحت حاکمیت استالینیسم اختصاص دارد؛ جایی که کمبود کالاها و صف های طولانی با زبانی رمزگذاری شده در محیط خانواده تلطیف می شود. یکی از جنبه های روایت فاش شدن رازهای خانوادگی پس از فروپاشی رژیم در سال ۱۹۹۰ است. او درمی یابد که والدین و مادربزرگش برای سال ها از زبانی کنایی برای زنده ماندن استفاده می کرده اند؛ برای مثال آن ها از واژه ی «تحصیل در دانشگاه» برای اشاره به دوران زندان بستگان مخالف حکومت بهره می بردند. این تضاد میان باورهای صادقانه ی یک کودک به آرمان های سوسیالیستی و واقعیت سرکوب گرانه ی حاکم، ستون فقرات دراماتیک کتاب را شکل می دهد. لیا اوپی به خوبی ترسیم می کند که چگونه حقیقت تلخ گذشته، هویت او را به عنوان یک شهروند وفادار در هم می کشاند و او را با پرسش های بنیادین درباره ی ماهیت اعتماد و حقیقت روبرو می سازد. در نیمه ی دوم کتاب، نویسنده به دوران پس از سقوط کمونیسم و ورود ناگهانی آلبانی به دنیای بازار آزاد و لیبرالیسم می پردازد. لیا اوپی با نگاهی منتقدانه بیان می کند که اگرچه در نظام پیشین، آزادی های فردی به شدت سرکوب می شد، اما گذار به سرمایه داری نیز به معنای دستیابی به یک مدینه ی فاضله نبود. او از هرج ومرج های اقتصادی، ظهور شرکت های هرمی که دارایی های مردم را غارت کردند و جنگ داخلی سال ۱۹۹۷ سخن می گوید. در این دوران مفهوم آزادی از یک آرمان جمعی به یک انتخاب فردی بی رحمانه در سایه ی فقر و بیکاری تبدیل شد. نویسنده به چالش هایی اشاره می کند که مردم آلبانی در مواجهه با دنیای غرب داشتند؛ دنیایی که وعده ی آزادی می داد اما مرزهای خود را به روی مهاجران می بست. این تضادها باعث می شود که اوپی پرسشی اساسی را مطرح کند: آیا آزادی لیبرال بدون تامین نیازهای بنیادین بشر، معنای حقیقی خود را حفظ می کند؟ کتاب «آزادی: یک کودک و یک کشور در پایان تاریخ» دعوتی است به تامل درباره ی پروژه ی ناتمام آزادی در جهان مدرن که با پرهیز از جانبداری های ایدئولوژیک، هر دو نظام سوسیالیستی و سرمایه داری را از منظر تاثیرشان بر کرامت انسانی نقد می کند.