چهره‌های ادبیات | قسمت دوم
در بهار سال ۱۶۱۶، مردی پنجاه‌ودوساله در شهری کوچک در مرکز انگلستان از دنیا رفت. او در طول زندگی‌اش نزدیک به چهار دهه نمایشنامه نوشته یا در نوشتن آن‌ها همکاری کرده بود، روی صحنه بازی کرده بود و از راه تئاتر و سرمایه‌گذاری، ثروت قابل‌توجهی به دست آورده بود. بااین‌حال، بسیاری از نمایشنامه‌هایش هنوز به صورت کتاب منتشر نشده بودند و معلوم نبود پس از مرگ او چه سرنوشتی پیدا خواهند کرد.
آن مرد ویلیام شکسپیر بود؛ نمایشنامه‌نویسی که آثارش طی چهار قرن بعد به زبان‌های بسیاری ترجمه شدند و شخصیت‌هایی چون هملت، مکبث، اتللو و شاه لیر را به بخشی از حافظهٔ ادبی جهان تبدیل کردند.
امروز شکسپیر یکی از شناخته‌شده‌ترین نویسندگان تاریخ است، اما دربارهٔ زندگی خصوصی او اطلاعات شگفت‌آور اندکی داریم. هیچ نامهٔ شخصیِ شناخته‌شده‌ای به خط او باقی نمانده و حتی تاریخ دقیق تولدش معلوم نیست. آنچه می‌دانیم بیشتر از اسناد ازدواج، معاملات ملکی، پرونده‌های حقوقی، نوشته‌های معاصران و آثار چاپ‌شدهٔ او به دست آمده است. زندگی شکسپیر در فاصلهٔ میان همین مدارک پراکنده شکل می‌گیرد؛ زندگی مردی که شهرت ادبی‌اش از آنچه هم‌عصرانش تصور می‌کردند بسیار فراتر رفت.
کودکی در استراتفورد؛ فرزند یک دستکش‌ساز
ویلیام شکسپیر در سال ۱۵۶۴ در استراتفورد آپون ایون، شهری بازاری در انگلستان، به دنیا آمد. تاریخ غسل تعمید او، ۲۶ آوریل، در دفتر کلیسا ثبت شده و به همین دلیل معمولاً تولدش را چند روز پیش از آن، در ۲۳ آوریل، در نظر می‌گیرند. البته هیچ سندی روز دقیق تولد او را تأیید نمی‌کند.
پدرش، جان شکسپیر، سازنده و فروشندهٔ محصولات چرمی، به‌ویژه دستکش بود. او در فعالیت‌های اقتصادی و مدیریت شهری نیز حضور داشت و تا مقام بالای اجرایی شهر، مشابه شهردار امروزی، پیش رفت. مادر ویلیام، مری آردن، از خانواده‌ای زمین‌دار بود. شکسپیر بنابراین برخلاف تصویری که گاهی از کودکی فقیر و محروم او ساخته می‌شود، در خانواده‌ای نسبتاً برخوردار رشد کرد؛ هرچند وضعیت اقتصادی و اجتماعی پدرش در سال‌های بعد رو به ضعف گذاشت.
از دوران تحصیل ویلیام سند مستقیمی باقی نمانده، اما به احتمال زیاد در مدرسهٔ دستور زبان استراتفورد درس خوانده است. در چنین مدرسه‌هایی آموزش بر زبان لاتین، دستور زبان، بلاغت و آثار نویسندگان روم باستان متمرکز بود. شاگردان متن‌های کلاسیک را حفظ می‌کردند و گاه نمایشنامه‌های لاتین را اجرا می‌کردند. آشنایی شکسپیر با نویسندگانی مانند اووید، ویرژیل و سنکا بعدها در آثارش آشکار شد.
او احتمالاً تحصیلات دانشگاهی نداشت. همین موضوع بعدها به یکی از محورهای بحث دربارهٔ هویت نویسندهٔ نمایشنامه‌هایش تبدیل شد، اما در انگلستان آن روزگار، تحصیل در مدرسه‌ای معتبر می‌توانست آموزش ادبی گسترده‌ای فراهم کند. هیچ دلیل محکمی وجود ندارد که نداشتن مدرک دانشگاهی را مانعی برای آفرینش آثار او بدانیم.
ازدواج زودهنگام و هفت سال گمشده
در سال ۱۵۸۲، شکسپیر هجده‌ساله با آن هاتاوی ازدواج کرد؛ زنی که حدود هشت سال از او بزرگ‌تر بود. نخستین فرزندشان، سوزانا، در مه ۱۵۸۳ غسل تعمید داده شد و دو سال بعد، دوقلوهایی به نام همنت و جودیت به دنیا آمدند.
این بخش از زندگی شکسپیر یکی از معدود دوره‌هایی است که می‌توان رویدادهای خانوادگی آن را با تاریخ‌های نسبتاً دقیق بازسازی کرد. اما پس از تولد دوقلوها در سال ۱۵۸۵، شواهد تاریخی تقریباً ناگهان ناپدید می‌شوند. تا سال ۱۵۹۲، یعنی هفت سال بعد، نمی‌دانیم شکسپیر دقیقاً کجا زندگی می‌کرد، چه شغلی داشت و چگونه وارد دنیای تئاتر شد.
پژوهشگران این دوره را «سال‌های گمشده» می‌نامند. در روایت‌های عامه‌پسند آمده است که شکسپیر پس از شکار غیرقانونی گوزن در ملک یکی از اشراف محلی، ناچار شد از استراتفورد بگریزد. برخی او را معلم مدرسه، منشی یک وکیل یا سرباز دانسته‌اند و گروهی احتمال می‌دهند به گروهی از بازیگران دوره‌گرد پیوسته باشد. هیچ‌یک از این روایت‌ها پشتوانهٔ مستند کافی ندارد.
آنچه مسلم است، شکسپیر در پایان این دوره در لندن حضور داشت و توانسته بود به دنیای حرفه‌ای تئاتر وارد شود. چگونه این اتفاق افتاد، همچنان یکی از پرسش‌های بی‌پاسخ زندگی اوست.
ورود به لندن؛ نویسنده‌ای که دیگران را خشمگین کرد
لندن اواخر قرن شانزدهم شهری پرجمعیت، پرهیاهو و رو به گسترش بود. در دوران سلطنت الیزابت اول، تماشاخانه‌های عمومی به یکی از سرگرمی‌های مهم مردم تبدیل شده بودند. تماشاگران از طبقات مختلف اجتماعی برای دیدن نمایش‌ها گرد می‌آمدند و گروه‌های بازیگری برای جذب مخاطب با یکدیگر رقابت می‌کردند.
نخستین اشارهٔ روشن به حضور حرفه‌ای شکسپیر در لندن به سال ۱۵۹۲ بازمی‌گردد؛ زمانی که رابرت گرین، نمایشنامه‌نویس تحصیل‌کردهٔ کمبریج، در نوشته‌ای تند به بازیگری تازه‌به‌دوران‌رسیده حمله کرد که جسارت یافته بود با نمایشنامه‌نویسان دانشگاه‌دیده رقابت کند. او با بازی زبانی بر نام شکسپیر، این رقیب را «لرزانندهٔ صحنه» نامید.
این حمله از نظر تاریخی اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان می‌دهد شکسپیر تا سال ۱۵۹۲ نه‌تنها وارد تئاتر لندن شده، بلکه چنان موفقیتی به دست آورده بود که حسادت یا خشم برخی نویسندگان شناخته‌شده را برانگیخته بود.
در همین سال‌ها نمایشنامه‌های تاریخی آغازین او، از جمله بخش‌هایی از مجموعهٔ هنری ششم، روی صحنه می‌رفتند. شکسپیر برخلاف نویسندگانی که فقط متن می‌نوشتند، از درون محیط بازیگری با تئاتر آشنا شده بود. او می‌دانست بازیگران چگونه سخن می‌گویند، جمعیت به چه صحنه‌هایی واکنش نشان می‌دهد و چگونه می‌توان داستانی پیچیده را برای تماشاگرانی با سطح سواد و تجربه‌های متفاوت روایت کرد.
طاعون لندن و موفقیتی بیرون از صحنه
در سال‌های ۱۵۹۲ و ۱۵۹۳، شیوع طاعون در لندن سبب شد تماشاخانه‌ها برای مدتی طولانی تعطیل شوند. این اتفاق برای بازیگران و نمایشنامه‌نویسان که درآمدشان به اجرای عمومی وابسته بود، ضربهٔ بزرگی محسوب می‌شد.
شکسپیر در همین دوره توجه بیشتری به شعر روایی نشان داد. منظومهٔ ونوس و آدونیس در سال ۱۵۹۳ و تجاوز به لوکرس در سال ۱۵۹۴ منتشر شدند. هر دو اثر به هنری ریزلی، ارل ساوتهمپتون، تقدیم شدند؛ اشراف‌زاده‌ای جوان که احتمالاً از حامیان ادبی شکسپیر بود.
نکتهٔ جالب این است که شهرت نخستین شکسپیر به‌عنوان شاعر چاپ‌شده، تا اندازهٔ زیادی با همین منظومه‌ها پیوند داشت. امروز او را عمدتاً با نمایشنامه‌هایش می‌شناسیم، اما در انگلستان آن دوران شعر روایی از اعتبار ادبی بالایی برخوردار بود و نمایشنامه‌ها همیشه آثاری مناسب انتشار رسمی و ماندگار شمرده نمی‌شدند.
این دوره نشان داد شکسپیر تنها نویسنده‌ای وابسته به صحنه نبود. او می‌توانست در قالب‌های گوناگون ادبی فعالیت کند و مخاطبانی بیرون از تماشاخانه‌ها نیز داشته باشد.
از بازیگری تا مالکیت تماشاخانه
از سال ۱۵۹۴، شکسپیر به یکی از اعضای اصلی گروه بازیگری «مردان لرد چمبرلین» تبدیل شد. این گروه از حمایت یکی از مقامات بلندپایهٔ دربار برخوردار بود و به‌تدریج به یکی از موفق‌ترین گروه‌های نمایشی لندن تبدیل شد.
شکسپیر در این گروه تنها نمایشنامه‌نویس نبود؛ او بازیگر و سهام‌دار نیز بود. این جایگاه به او اجازه می‌داد علاوه بر دستمزد نویسندگی و بازیگری، از درآمد اجرای نمایش‌ها سهم ببرد. موفقیت مالی‌اش به همین ساختار تجاری وابسته بود و نباید ثروت او را صرفاً نتیجهٔ فروش نوشته‌هایش دانست.
در سال ۱۵۹۷، شکسپیر خانه‌ای بزرگ به نام «نیو پلیس» در استراتفورد خرید. این ملک از مهم‌ترین خانه‌های شهر بود و خرید آن نشان می‌داد او در حدود سی‌وسه‌سالگی به ثروت و موقعیت اجتماعی قابل‌توجهی رسیده است. او در سال‌های بعد نیز در زمین و املاک سرمایه‌گذاری کرد و گاه برای وصول طلب‌هایش به دادگاه مراجعه می‌کرد.
در سال ۱۵۹۹، شکسپیر و شریکانش تماشاخانهٔ گلوب را در ساحل جنوبی رود تیمز برپا کردند. بنای تازه با استفاده از مصالح تماشاخانه‌ای قدیمی‌تر ساخته شد و به یکی از مهم‌ترین مراکز اجرای آثار او تبدیل گردید.
گلوب ساختمانی روباز بود که تماشاگران می‌توانستند در محوطهٔ مرکزی آن بایستند یا روی سکوهای اطراف بنشینند. در چنین فضایی، بازیگر فاصلهٔ زیادی با تماشاگر نداشت و نمایش باید با گفت‌وگو، حرکت، موسیقی و نیروی تخیل مخاطب پیش می‌رفت.
همین ویژگی‌ها در شیوهٔ نمایشنامه‌نویسی شکسپیر نیز تأثیر داشتند. او برای صحنه‌ای می‌نوشت که امکانات دکور امروزی را نداشت، اما می‌توانست تنها با زبان و بازیگری، میدان جنگ، قصر سلطنتی یا شبی طوفانی را پیش چشم تماشاگر زنده کند.
مرگ همنت و سال‌های بزرگ‌ترین تراژدی‌ها
در سال ۱۵۹۶، همنت، تنها پسر شکسپیر، در یازده‌سالگی درگذشت. علت مرگ او مشخص نیست. این حادثه در زمانی رخ داد که شکسپیر در لندن به شهرت رسیده بود و فعالیت حرفه‌ای‌اش رو به گسترش بود.
برخی پژوهشگران و نویسندگان کوشیده‌اند میان مرگ همنت و نمایشنامهٔ هملت ارتباطی برقرار کنند. شباهت نام این دو نیز به چنین برداشت‌هایی دامن زده است. بااین‌حال، هیچ سند مستقیمی وجود ندارد که ثابت کند شکسپیر نمایشنامهٔ هملت را در واکنش به مرگ پسرش نوشته است.
در سال‌های نزدیک به آغاز قرن هفدهم، او برخی از مهم‌ترین تراژدی‌های خود را آفرید. هملت پرسش‌هایی دربارهٔ انتقام، مرگ، تردید و مسئولیت مطرح می‌کند. اتللو به حسادت و فریب می‌پردازد، شاه لیر سرگذشت پادشاهی است که در شناخت نزدیک‌ترین افراد زندگی‌اش اشتباه می‌کند و مکبث جاه‌طلبی سیاسی و پیامدهای اخلاقی خشونت را به تصویر می‌کشد.
قدرت این آثار در آن است که شخصیت‌هایشان صرفاً نمایندهٔ یک صفت اخلاقی نیستند. هملت با اندیشه و تردید خود درگیر است، مکبث هم‌زمان از قدرت‌طلبی و عذاب وجدان رنج می‌برد و اتللو به‌تدریج زیر تأثیر سخنان فریبکارانهٔ یاگو قرار می‌گیرد. شکسپیر به مخاطب اجازه می‌دهد روند شکل‌گیری تصمیم‌های فاجعه‌بار را ببیند، بی‌آنکه شخصیت‌ها را به قهرمانان کاملاً نیک یا شرورانی یک‌بعدی تبدیل کند.
نویسنده‌ای در خدمت دو پادشاه
در سال ۱۶۰۳، الیزابت اول درگذشت و جیمز اول به تخت سلطنت انگلستان رسید. این تغییر سیاسی بر زندگی حرفه‌ای شکسپیر نیز تأثیر گذاشت. گروه «مردان لرد چمبرلین» تحت حمایت مستقیم پادشاه قرار گرفت و نامش به «مردان پادشاه» تغییر کرد.
حمایت سلطنتی اعتبار و فرصت‌های تازه‌ای برای گروه فراهم آورد. بازیگران در مراسم دربار نیز اجرا می‌کردند و شکسپیر در کنار فعالیت عمومی، برای مخاطبان درباری نیز می‌نوشت. بااین‌حال، نمایشنامه‌های او را نمی‌توان صرفاً آثاری تبلیغاتی در خدمت حکومت دانست. موضوعاتی مانند مشروعیت قدرت، خیانت، جانشینی و خطر خودکامگی در آثارش حضوری جدی دارند.
در سال ۱۶۰۹، گروه شکسپیر اجرای نمایش در تماشاخانهٔ سرپوشیدهٔ بلک‌فرایرز را نیز آغاز کرد. این سالن از نظر اندازه، نورپردازی و نوع تماشاگران با گلوب تفاوت داشت و شرایط تازه‌ای برای اجرای نمایش فراهم می‌کرد.
در همین دوره آثار متأخر شکسپیر، از جمله سیمبلین، حکایت زمستان و طوفان، شکل گرفتند. این نمایشنامه‌ها در مقایسه با تراژدی‌های بزرگ پیشین، بیشتر به جدایی و آشتی، بخشایش، بازگشت و امکان ترمیم روابط انسانی می‌پردازند. البته نباید این تغییر موضوع را بدون سند به دگرگونی قطعی شخصیت یا باورهای خصوصی شکسپیر نسبت داد.
روزی که تماشاخانهٔ گلوب در آتش سوخت
یکی از عجیب‌ترین حوادث سال‌های پایانی فعالیت شکسپیر در ۲۹ ژوئن ۱۶۱۳ رخ داد. در جریان اجرای نمایش هنری هشتم، که شکسپیر در نوشتن آن با جان فلچر همکاری کرده بود، شلیک یک توپ نمایشی باعث شد سقف پوشالی گلوب آتش بگیرد.
آتش به‌سرعت گسترش یافت و بنا ظرف حدود دو ساعت از میان رفت. با وجود حضور تماشاگران، گزارش‌های تاریخی از کشته‌شدن کسی در این حادثه خبر نمی‌دهند. گروه نمایشی در سال بعد تماشاخانه را بازسازی کرد، این بار با سقفی ایمن‌تر.
این حادثه نشان می‌دهد تئاتر دورهٔ شکسپیر تا چه اندازه با مخاطرات واقعی همراه بود. نمایشنامه‌هایی که امروز بیشتر در کتابخانه‌ها و کلاس‌های ادبیات مطالعه می‌شوند، در زمان خود بخشی از صنعتی پرتحرک بودند که به جمعیت، درآمد روزانه، ابزارهای صحنه و مهارت بازیگران وابسته بود.
در سال‌های نزدیک به این حادثه، شکسپیر به‌تدریج فعالیت نمایشی خود را کاهش داد و زمان بیشتری در استراتفورد گذراند. از آخرین آثاری که در نوشتن آن مشارکت داشت، نمایشنامهٔ دو خویشاوند نجیب بود که احتمالاً در همکاری با جان فلچر نوشته شد.
مرگ شکسپیر و راز تختخواب دوم
شکسپیر در ۲۳ آوریل ۱۶۱۶، در پنجاه‌ودوسالگی، در استراتفورد درگذشت و در کلیسای تثلیث مقدس به خاک سپرده شد. علت دقیق مرگ او معلوم نیست و روایت‌های مشهور دربارهٔ بیماری یا آخرین شب زندگی‌اش پشتوانهٔ قطعی ندارند.
وصیت‌نامهٔ شکسپیر یکی از جالب‌ترین اسناد باقی‌مانده از زندگی اوست. او بخش عمدهٔ دارایی خود را برای دختر بزرگش، سوزانا، در نظر گرفت و به همسرش آن هاتاوی «دومین تختخواب خوب» خانه را بخشید.
این عبارت بعدها پرسش‌های فراوانی ایجاد کرد. برخی آن را نشانهٔ سردی رابطهٔ شکسپیر با همسرش دانسته‌اند، اما بررسی فرهنگ زندگی در انگلستان آن دوره نشان می‌دهد که بهترین تختخواب خانه اغلب برای مهمانان نگهداری می‌شد و تختخواب دوم ممکن بود تخت مشترک زن و شوهر باشد. بنابراین نمی‌توان از این وصیت به‌تنهایی دربارهٔ کیفیت ازدواج شکسپیر قضاوت کرد.
شکسپیر هنگام مرگ مردی متمول بود، اما برخلاف بسیاری از نویسندگان بزرگ دوره‌های بعد، مجموعهٔ کاملی از نمایشنامه‌هایش را برای انتشار آماده نکرده بود. این مسئله می‌توانست سرنوشت میراث ادبی او را به‌طور اساسی تغییر دهد.
کتابی که هجده نمایشنامه را از فراموشی نجات داد
هفت سال پس از مرگ شکسپیر، در سال ۱۶۲۳، دو نفر از دوستان و همکاران قدیمی‌اش، جان همینگز و هنری کاندل، مجموعه‌ای از نمایشنامه‌های او را منتشر کردند. این کتاب که امروزه به «نخستین فولیو» شهرت دارد، شامل ۳۶ نمایشنامه بود و یکی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخ نشر ادبیات انگلیسی به شمار می‌رود.
اهمیت این مجموعه تنها در گردآوری آثار یک نویسندهٔ مشهور نبود. هجده نمایشنامهٔ موجود در آن پیش‌تر به شکل مستقل چاپ نشده بودند و بدون این کتاب ممکن بود متنشان برای همیشه از میان برود. از جملهٔ این آثار می‌توان به مکبث، ژولیوس سزار، طوفان و شب دوازدهم اشاره کرد.
همینگ و کاندل سال‌ها با شکسپیر کار کرده بودند و احتمالاً به متن‌ها و نسخه‌هایی دسترسی داشتند که برای اجرای نمایش استفاده می‌شدند. بااین‌حال، نخستین فولیو نیز متنی کاملاً بی‌اشتباه نبود و نسخه‌های اولیهٔ نمایشنامه‌ها گاه تفاوت‌های مهمی با یکدیگر دارند. بخش قابل‌توجهی از پژوهش‌های امروزی دربارهٔ شکسپیر به بررسی همین اختلاف‌های متنی اختصاص یافته است.
در صفحهٔ آغازین این مجموعه، تصویری حکاکی‌شده از شکسپیر به چشم می‌خورد. این تصویر که مارتین دروشاوت آن را ساخته، همراه با تندیس یادبود شکسپیر در کلیسای استراتفورد، از معدود تصاویر اوست که پژوهشگران برای شناسایی چهرهٔ واقعی‌اش معتبر می‌دانند.
به این ترتیب، بخشی از ماندگاری شکسپیر مدیون تلاش دوستانی بود که تصمیم گرفتند نمایشنامه‌های او را از صحنهٔ گذرای تئاتر به صفحات کتاب منتقل کنند.
چرا شکسپیر چنین جایگاهی در ادبیات جهان دارد؟
شکسپیر نه نخستین نمایشنامه‌نویس بزرگ انگلستان بود و نه تمام شیوه‌های نمایشی مورد استفاده‌اش را شخصاً ابداع کرد. او از تاریخ‌نگاران، داستان‌های ایتالیایی، آثار کلاسیک و نمایشنامه‌نویسان پیش از خود بهره می‌گرفت و گاهی با نویسندگان دیگر همکاری می‌کرد. اهمیتش در توانایی کم‌نظیر برای تبدیل این مواد به آثاری است که از نظر زبان، شخصیت‌پردازی و ساختار نمایشی تأثیری پایدار گذاشتند.
شکسپیر در نمایشنامه‌هایش به انسان‌هایی می‌پردازد که زیر فشار عشق، حسادت، قدرت‌طلبی، ترس، وفاداری و
