چهرههای ادبیات | قسمت هشتم
در سال ۱۵۷۵، کشتیای که مردی جوان و سرباززاده را از ایتالیا به اسپانیا بازمیگرداند، در دریای مدیترانه به دست دزدان دریایی الجزایری افتاد. آن مرد، که در نبرد لپانتو جنگیده و زخمی شده بود، حالا نه با میدان نبرد، بلکه با سرنوشتی سختتر روبهرو میشد: اسارت. او پنج سال در الجزیره زندانی ماند، چند بار برای فرار تلاش کرد، بارها تا آستانهٔ مجازات سنگین پیش رفت و سرانجام با پرداخت فدیه آزاد شد.
آن مرد میگل د سروانتس ساودرا بود؛ نویسندهای که امروز او را بیش از هر چیز با دن کیشوت میشناسیم، رمانی که بسیاری آن را از بنیادهای رمان مدرن میدانند. اما سروانتس پیش از آنکه نویسندهٔ دن کیشوت باشد، سرباز بود، اسیر بود، کارمند دولت بود، بدهکار بود، گاه زندانی بود و سالها درگیر زندگیای پرآشوب و بیثبات بود.
زندگی سروانتس از آن زندگیهایی است که انگار خود ظرفیت یک رمان را دارد. مردی که جوانیاش در سفر، جنگ و اسارت گذشت، در میانسالی با دشواریهای مالی دستوپنجه نرم کرد و تازه در حدود پنجاهوهشتسالگی، با انتشار بخش نخست دن کیشوت، به شهرتی پایدار رسید. شاید همین تجربهٔ تلخ و گستردهٔ زیستن بود که به او توان داد انسانی را خلق کند که هم خندهدار است، هم تراژیک، هم خیالزده و هم عمیقاً انسانی.
کودکی در اسپانیای قرن شانزدهم
میگل د سروانتس در سال ۱۵۴۷، بهاحتمال بسیار زیاد در شهر آلکالا دِ اِنارس نزدیک مادرید به دنیا آمد. تاریخ دقیق تولدش معلوم نیست، اما غسل تعمید او در ۹ اکتبر همان سال ثبت شده است و معمولاً تولدش را اواخر سپتامبر یا اوایل اکتبر در نظر میگیرند.
پدرش، رودریگو د سروانتس، جراحی دورهگرد و نهچندان مرفه بود و مادرش، لئونور د کورتیناس، از خانوادهای با وضعیت مالی متوسط میآمد. خانوادهٔ سروانتس زندگی ثابتی نداشتند و بهسبب مشکلات مالی، بارها از شهری به شهر دیگر رفتند. این جابهجاییهای مداوم باعث شد سروانتس از همان کودکی با بیثباتی و دشواری اقتصادی آشنا شود.
دربارهٔ آموزش رسمی او اطلاعات قطعی زیادی در دست نیست، اما روشن است که با ادبیات، بهویژه شعر و سنتهای کلاسیک، آشنایی پیدا کرد. او احتمالاً مدتی در مادرید تحصیل کرد و تحت تأثیر آموزگاری به نام خوان لوپس د اویوس قرار گرفت؛ کسی که در مجموعهای ادبی، از سروانتس جوان نیز شعری منتشر کرد. همین نشانهها میگویند که علاقهٔ ادبی سروانتس از سالهای جوانی آغاز شده بود، هرچند زندگی خیلی زود او را به مسیرهایی بسیار دورتر از شعر و درس برد.
ترک اسپانیا و ورود به جهان جنگ
در اواخر دههٔ ۱۵۶۰، سروانتس اسپانیا را ترک کرد و راهی ایتالیا شد. دلایل این سفر کاملاً روشن نیست. بعضی پژوهشگران به ماجرایی حقوقی یا درگیریای اشاره کردهاند که شاید ماندن در اسپانیا را برایش دشوار کرده باشد، اما این بخش از زندگی او همچنان با ابهامهایی همراه است.
در ایتالیا، سروانتس نخست مدتی در خدمت یکی از رجال کلیسا بود و سپس به ارتش اسپانیا پیوست. این تصمیم زندگی او را وارد مرحلهای کرد که بر شخصیت و آثار بعدیاش تأثیر فراوان گذاشت.
در آن روزگار، امپراتوری اسپانیا یکی از قدرتهای بزرگ اروپا بود و جهان مدیترانه صحنهٔ کشمکشهای نظامی مهمی میان قدرتهای مسیحی و امپراتوری عثمانی به شمار میرفت. سروانتس بهعنوان سرباز وارد این جهان شد؛ جهانی که هم تصویر قهرمانانه داشت و هم واقعیتهایی خشن و تلخ.
نبرد لپانتو؛ افتخاری که به بهای زخمی ماندگار تمام شد
در سال ۱۵۷۱، سروانتس در نبرد مشهور لپانتو شرکت کرد؛ نبردی دریایی که میان ائتلاف مسیحی و نیروی دریایی عثمانی رخ داد و در تاریخ اروپا اهمیت فراوان یافت. سروانتس در آن زمان بیمار بود، اما با وجود این، خواست در نبرد حاضر شود.
در جریان جنگ، او چندین زخم برداشت و بهویژه دست چپش آسیب شدیدی دید. بعدها این آسیب باعث شد استفادهٔ کامل از دست چپ را از دست بدهد. نکتهٔ مهم این است که دست او قطع نشد، اما تا پایان عمرش ناتوانی آن باقی ماند. خود سروانتس سالها بعد از حضور در لپانتو با افتخار یاد میکرد و آن را یکی از شریفترین افتخارات زندگیاش میدانست.
این تجربه برای او تنها یک سابقهٔ نظامی نبود. سروانتس از نزدیک با جنگ، شجاعت، آشوب و فاصلهٔ میان خیال قهرمانی و واقعیت انسانی روبهرو شد. همین تضاد بعدها در دن کیشوت نیز، به شکلی متفاوت و ادبی، حضوری پررنگ دارد.
پنج سال اسارت در الجزیره
پس از چند سال خدمت نظامی، سروانتس در سال ۱۵۷۵ تصمیم گرفت به اسپانیا بازگردد. اما در مسیر، کشتی او به دست دزدان دریایی بربر افتاد و او همراه برادرش به الجزیره منتقل شد. این آغاز یکی از سختترین دورههای زندگی او بود.
الجزیره در آن زمان یکی از مراکز مهم تجارت برده و نگهداری اسیران مسیحی بود. اسیران یا برای کار و زندان نگه داشته میشدند یا خانوادههایشان باید برای آزادی آنان فدیه میپرداختند. دربارهٔ سروانتس، نامههایی که از فرماندهان نظامی اسپانیا همراهش بود، باعث شد اسیرکنندگانش گمان کنند او شخصیتی مهم و ثروتمند است؛ به همین دلیل مبلغ فدیهاش بالا تعیین شد و آزادی او دشوارتر شد.
سروانتس در طول این پنج سال، چند بار برای فرار تلاش کرد. این بخش از زندگی او از شگفتانگیزترین فصلهای زندگینامهاش است. او در طرحهای مختلفی برای گریختن از الجزیره شرکت داشت، گاهی رهبری این کوششها را بر عهده میگرفت و حتی وقتی نقشهها شکست میخوردند، مسئولیت را بر گردن میگرفت تا دیگران کمتر آسیب ببینند.
این تلاشها میتوانست برایش مجازاتهای سنگین، حتی مرگ، به دنبال داشته باشد. اما به دلایل مختلف، از جمله شاید ارزش مالی او برای اسیرکنندگان، از شدیدترین مجازاتها جان به در برد. سرانجام در سال ۱۵۸۰، راهبان فرقهٔ ترینیتاریان با جمعآوری پول فدیه، توانستند او را آزاد کنند و سروانتس پس از پنج سال اسارت به اسپانیا بازگشت.
این دوره از زندگیاش بعداً در آثارش بازتاب پیدا کرد. سروانتس نهفقط از تجربهٔ اسارت نوشت، بلکه نگاهش به آزادی، شرافت و استقامت انسانی نیز از همین سالها عمق بیشتری یافت.
بازگشت به اسپانیا؛ بیپولی، تلاش و زندگی نامنظم
بازگشت از اسارت، برخلاف آنچه شاید در داستانها انتظار داریم، به آرامش و کامیابی فوری نینجامید. سروانتس در اسپانیا با واقعیتی دشوار روبهرو شد: کشوری که در آن شهرت نظامی همیشه به رفاه اقتصادی تبدیل نمیشد.
او کوشید در دستگاه اداری یا دربار شغلی مناسب پیدا کند، اما چندان موفق نشد. در این سالها بیشتر به نوشتن روی آورد. نخستین رمان بلندش، لا گالاتئا، در سال ۱۵۸۵ منتشر شد. این کتاب اثری شبانی و ادبی بود که نشان میداد سروانتس توانایی نویسندگی جدی دارد، اما نه درآمد چشمگیری برایش آورد و نه شهرتی همسنگ با آنچه بعدها به دست آورد.
در همین دوره با کاتالینا د سالاسار ازدواج کرد، اما زندگی مشترک آنها چندان به یک خانوادهٔ نزدیک و آرام تبدیل نشد. سروانتس بیشتر عمرش را در سفر، کارهای اداری و مشکلات مالی گذراند. افزون بر این، دختری به نام ایزابل نیز از رابطهای خارج از ازدواج داشت که بخشی دیگر از پیچیدگی زندگی شخصی او را نشان میدهد.
مأمور خرید غله و مأمور مالیات
در دههٔ ۱۵۸۰ و ۱۵۹۰، سروانتس برای گذران زندگی وارد کارهای اداری شد. او مدتی بهعنوان مأمور تهیهٔ غله و آذوقه برای ناوگان اسپانیا کار کرد و بعدتر به کارهای مرتبط با مالیات و حسابرسی پرداخت.
این مشاغل نه جذابیت ادبی داشتند و نه امنیت کامل. او باید در شهرها و روستاهای مختلف رفتوآمد میکرد، با مقامهای محلی و مردم سر و کار داشت، با کمبود منابع و بینظمی اداری کنار میآمد و گاه نیز بابت خطاهای مالی یا مشکلات حسابرسی، گرفتار دردسر میشد.
یکی از نتیجههای این زندگی پررفتوآمد، آشنایی گستردهٔ سروانتس با جامعهٔ واقعی اسپانیا بود. او نهفقط دربار و اشراف، بلکه کشیشان، سربازان، دهقانان، زندانیان، کارمندان، مسافران، کلاهبرداران و مردم عادی را میدید. همین شناخت رنگارنگ از جامعه بعدها در دن کیشوت نقشی اساسی یافت.
سروانتس دستکم چند بار نیز به زندان افتاد؛ نه بهسبب جرمی بزرگ، بلکه بیشتر بهدلیل مشکلات اداری و مالی. روایت مشهوری وجود دارد که میگوید ایدهٔ دن کیشوت در زندان به ذهن او رسید یا بخشهایی از آن را در زندان نوشت. این روایت جذاب است، اما نمیتوان آن را با قطعیت کامل تأیید کرد. آنچه روشن است این است که سروانتس در سالهای پیش از انتشار دن کیشوت زندگیای دشوار و ناآرام داشت.
دن کیشوت؛ رمانی که همهچیز را تغییر داد
در سال ۱۶۰۵، بخش نخست دن کیشوت منتشر شد؛ کتابی با عنوان بلند «دون کیشوت د لا مانچا» که خیلی زود مورد توجه قرار گرفت. قهرمان داستان مردی است از طبقهٔ پایین اشراف محلی که آنقدر رمانهای پهلوانی خوانده که عقلش را با آنها درآمیخته و تصمیم میگیرد خود نیز شوالیهای سرگردان شود. او نام خود را دن کیشوت میگذارد، اسبی لاغر به نام روسینانته برمیگزیند و با همراهی روستایی سادهدل به نام سانچو پانزا راهی ماجراجویی میشود.
در نگاه اول، دن کیشوت طنزی بر رمانهای پهلوانی است؛ آثاری که در روزگار سروانتس هنوز خوانندگان بسیار داشتند. اما کتاب خیلی زود از این حد فراتر میرود. دن کیشوت تنها مردی خندهدار و دیوانه نیست. او انسانی است که میخواهد جهان را نه آنگونه که هست، بلکه آنگونه که باید باشد ببیند.
همینجا عظمت رمان آغاز میشود. سروانتس از دل یک ایدهٔ کمیک، اثری آفرید که دربارهٔ فاصلهٔ خیال و واقعیت، شأن انسان، قدرت ادبیات، توهم، شکست و امید سخن میگوید. سانچو پانزا نیز در کنار دن کیشوت، فقط یک شخصیت فرعی خندهآور نیست؛ او صدای واقعبینی، مصلحت و زمینبودن است، اما در طول داستان خودش نیز دگرگون میشود.
این دو شخصیت باهم یکی از ماندگارترین زوجهای ادبیات جهان را ساختهاند: یکی سرشار از خیال و آرمان، دیگری وابسته به واقعیت و منفعت، و هر دو عمیقاً انسانی.
چرا دن کیشوت اینقدر مهم است؟
اهمیت دن کیشوت فقط در محبوبیت آن نیست. بسیاری از منتقدان و تاریخنگاران ادبیات، این اثر را از مهمترین نقطههای آغاز رمان مدرن میدانند. چرا؟ چون سروانتس در این کتاب فقط یک داستان ماجرایی یا طنز ساده تعریف نمیکند؛ او با خودِ روایت بازی میکند، دربارهٔ راوی و حقیقت داستان تأمل میکند، شخصیتهایی میآفریند که تناقضهای درونی دارند و جهانی زنده و چندصدا پدید میآورد.
در دن کیشوت بارها با این پرسش روبهرو میشویم که حقیقت داستان چیست و چه کسی آن را روایت میکند. سروانتس لایههایی از بازی روایی وارد اثر میکند که برای زمان خود بسیار تازه و بدیع بودند. از سوی دیگر، شخصیتها در طول روایت تغییر میکنند، واکنشهای پیچیده دارند و صرفاً تیپهای ساده نیستند.
دن کیشوت هم مضحک است و هم شریف. ما به اشتباههایش میخندیم، اما درعینحال نمیتوانیم او را دوست نداشته باشیم. این ترکیبِ طنز و اندوه، تمسخر و همدلی، از مهمترین دلایل ماندگاری رمان است.
سروانتس در سالهای پایانی؛ شهرت همراه با تنگنا
موفقیت بخش نخست دن کیشوت نام سروانتس را مشهور کرد، اما زندگیاش را به شکلی کامل و ناگهانی متحول نکرد. او همچنان با محدودیتهای مالی و دشواریهای شخصی روبهرو بود، هرچند جایگاه ادبیاش بهوضوح بالا رفت.
در سالهای پس از آن، سروانتس آثار مهم دیگری نیز منتشر کرد. مجموعهٔ داستانهای عبرتآموز یا نمونهوار (Novelas ejemplares) در سال ۱۶۱۳ منتشر شد و نشان داد توان او تنها به رمان طنز بلند محدود نمیشود. او در این داستانها، طیفی از موضوعات و شیوههای روایی را آزمود و چهرههای گوناگونی از زندگی انسانی را به تصویر کشید.
در سال ۱۶۱۴، بخش اول دن کیشوت با ادامهای جعلی روبهرو شد که نویسندهای ناشناس با نام مستعار منتشر کرده بود. این اتفاق برای سروانتس ناخوشایند بود، اما از قضا انگیزهای شد تا بخش دوم و اصلی رمان را زودتر و جدیتر به پایان برساند.
بخش دوم دن کیشوت در سال ۱۶۱۵ منتشر شد و از بسیاری جهات حتی پختهتر و پیچیدهتر از بخش نخست بود. در این بخش، دن کیشوت و سانچو پانزا دیگر در جهانی حرکت میکنند که بعضی از آدمها کتاب بخش اول را خواندهاند. این بازی خلاقانه با شهرت خودِ شخصیتها، رمان را به اثری شگفتانگیزتر تبدیل کرده است.
مرگ سروانتس؛ نویسندهای که دیر شناخته شد
میگل د سروانتس در آوریل ۱۶۱۶ در مادرید درگذشت. معمولاً از او و شکسپیر بهعنوان دو غول ادبیات یاد میشود که در یک سال از دنیا رفتند، اما باید دقت کرد که تفاوت تقویمها باعث شده این همزمانی ظاهری کمی پیچیدهتر از یک coincidence ساده باشد. بااینحال، از نظر تاریخی، هر دو در همان سال ۱۶۱۶ چشم از جهان بستند.
سروانتس اندکی پیش از مرگ، اثر دیگری با عنوان کارهای پرسیلس و سیخیسموندا را به پایان رسانده بود؛ رمانی که پس از مرگش منتشر شد. او در واپسین نوشتههایش نیز همچنان خود را نویسندهای جدی میدانست که هنوز حرفهای ادبی مهمی برای گفتن دارد.
او در زمان مرگ نویسندهای شناختهشده بود، اما جایگاه جهانی امروز را هنوز نداشت. این جایگاه در قرنهای بعد شکل گرفت، وقتی خوانندگان و منتقدان بیشازپیش دریافتند که دن کیشوت فقط کتابی خندهدار نیست، بلکه اثری بنیادی در تاریخ ادبیات است.
میراث سروانتس؛ مردی که به شکست شأن بخشید
شاید مهمترین ویژگی سروانتس این باشد که انسانی شکستخورده، خیالپرداز و حتی مضحک را به یکی از شریفترین قهرمانان ادبیات تبدیل کرد. دن کیشوت بارها زمین میخورد، اشتباه میکند، فریب میخورد و جهان او را جدی نمیگیرد، اما در او چیزی هست که شکست را به خواری کامل تبدیل نمیکند: اصرار بر معنا دادن به زندگی.
سروانتس احتمالاً بهتر از بسیاری از نویسندگان میدانست که فاصلهٔ میان رؤیا و واقعیت چقدر دردناک است. او خودش در جوانی به افتخار نظامی رسیده بود، اما سالها اسارت و تنگدستی دیده بود. امید به پیشرفت داشت، اما اغلب درگیر بیثباتی شد. شاید همین تجربهها بود که او را قادر ساخت انسانی مانند دن کیشوت را خلق کند؛ کسی که میخواهد جهان را از ابتذال و خشکی عادی بودن نجات دهد، هرچند در این راه بارها به مضحکه تبدیل میشود.
بزرگی سروانتس فقط در خلق یک شخصیت فراموشنشدنی نیست. او به رمان امکان داد که هم بازیگوش باشد، هم فلسفی؛ هم خندهدار باشد، هم دردناک؛ هم به ادبیات گذشته طعنه بزند و هم جهانی تازه برای آینده بسازد.
از اسارت در الجزیره تا آفرینش دن کیشوت، زندگی سروانتس یادآور این حقیقت است که گاهی ادبیات بزرگ نه از آسایش، بلکه از عبور طولانی از رنج، سرگشتگی و پایداری زاده میشود. او دیر به شهرت رسید، اما وقتی رسید، اثری با خود آورد که هنوز پس از چند قرن، زنده و تعیینکننده است.







