
کوری
ژوزه ساراماگو
هشدار اسپویل
این مطلب شامل خلاصهی کامل کتاب «کوری»، اتفاقهای اصلی و توضیح پایان داستان است.
اگر قصد دارید کتاب را بخوانید و نمیخواهید از اتفاقهای مهم آن مطلع شوید، بهتر است ابتدا خود اثر را مطالعه کنید.
درباره کتاب
نویسنده: ژوزه ساراماگو
عنوان اصلی: Ensaio sobre a Cegueira
عنوان انگلیسی: Blindness
سال انتشار: ۱۹۹۵
ژانر: رمان پادآرمانشهری، تمثیلی و روانشناختی
زبان اصلی: پرتغالی
مکان داستان: شهری بینام
ویژگی روایی: بیشتر شخصیتهای اصلی نام شخصی ندارند و با ویژگی، ظاهر یا نقششان شناخته میشوند.
حقیقت جالب: ساراماگو در سال ۱۹۹۸ جایزهی نوبل ادبیات را دریافت کرد. این جایزه به نویسنده و مجموعهی آثارش تعلق داشت، نه به «کوری» به عنوان یک کتاب مستقل.
«کوری» با اتفاقی پزشکی و ظاهراً محدود آغاز میشود، اما خیلی زود از داستان بیماری یک نفر فراتر میرود. ساراماگو شهری بینام و شخصیتهایی بینام میسازد و سپس تقریباً تمام چیزهایی را که زندگی روزمره را منظم نگه میدارند یکییکی از آنها میگیرد: امنیت، قانون، غذا، بهداشت، امکان رفتوآمد و حتی توان دیدن آدمهای دیگر.
نکتهی مهم این است که رمان فقط سقوط آدمها را دنبال نمیکند. در همان شرایطی که زور، ترس و سوءاستفاده رشد میکنند، گروهی کوچک از شخصیتها یاد میگیرند با تقسیم غذا، مراقبت از یکدیگر و اعتماد زنده بمانند. همین دو مسیر همزمان باعث میشوند «کوری» به نتیجهی سادهای دربارهی خوب یا بد بودن انسان نرسد.
شخصیتهای اصلی
زن پزشک: تنها شخصیت اصلی که در سراسر همهگیری بیناییاش را حفظ میکند. برای اینکه شوهرش را تنها به قرنطینه نفرستد، وانمود میکند خودش نیز کور شده است.
پزشک: چشمپزشکی که مرد اول کور را معاینه میکند و هیچ مشکل جسمی روشنی در چشم او پیدا نمیکند. کمی بعد خودش نیز به کوری سفید دچار میشود.
مرد اول کور: مردی که در آغاز رمان هنگام توقف پشت چراغ راهنمایی ناگهان بیناییاش را از دست میدهد.
زن مرد اول کور: پس از نابینایی شوهرش او را نزد پزشک میبرد و کمی بعد خودش نیز گرفتار همهگیری میشود.
دختر با عینک دودی: زن جوانی که برای مشکل چشمش به مطب پزشک رفته بود و کمی بعد کور میشود. در ادامه رابطهای مراقبتآمیز با پسر لوچ پیدا میکند.
پیرمرد با چشمبند سیاه: مرد سالخوردهای که یکی از چشمهایش از قبل مشکل داشته و بعد به کوری سفید هم مبتلا میشود. او دیرتر به جمع شخصیتهای اصلی قرنطینه میپیوندد.
پسر لوچ: کودکی که هنگام شیوع بیماری از مادرش جدا میشود و در قرنطینه به گروه پزشک میپیوندد.
دزد خودرو: مردی که ابتدا مرد اول کور را به خانه میرساند اما بعد خودرویش را میبرد. خودش نیز خیلی زود کور میشود.
سگ اشکها: سگ ولگردی که بعد از خروج شخصیتها از قرنطینه با زن پزشک روبهرو میشود و همراه گروه میماند.
داستان کامل کوری
نخستین مردی که کور میشود
همهچیز از یک چراغ قرمز شروع میشود. مردی پشت فرمان خودرو منتظر است تا چراغ سبز شود، اما وقتی زمان حرکت میرسد، ماشینهای دیگر راه میافتند و او همانجا میماند. رانندگان عصبانی میشوند و بوق میزنند و چند نفر نزدیک میشوند تا ببینند مشکل چیست. مرد با وحشت توضیح میدهد که ناگهان چیزی نمیبیند.
تجربهی او شبیه فرو رفتن در تاریکی نیست. به جای سیاهی، همهچیز را در سفیدی شدید و یکدستی میبیند؛ انگار میدان دیدش با نوری روشن پر شده است. همین ویژگی بعدها باعث میشود از آن با عنوان «کوری سفید» یاد شود.
مرد نمیداند چه اتفاقی افتاده و به تنهایی نمیتواند خودرو را به خانه برساند. یکی از افرادی که در محل جمع شده پیشنهاد میکند کمکش کند و مرد اول کور ناچار به غریبه اعتماد میکند. او مرد نابینا را با همان خودرو به خانه میرساند، اما بعد از پایان این کمک ظاهراً انسانی، اتومبیل را برای خودش میبرد. همین اتفاق از همان ابتدا نشان میدهد شخصیتها قرار نیست به دو گروه مرتب «خوب» و «بد» تقسیم شوند؛ کسی میتواند در یک لحظه کمک کند و کمی بعد از همان ناتوانی سوءاستفاده کند.
مراجعه به پزشک
مرد اول کور در خانه منتظر میماند تا همسرش برگردد. وقتی زن مرد اول کور میرسد و متوجه وضعیت شوهرش میشود، تصمیم میگیرد هرچه زودتر او را نزد چشمپزشک ببرد. هنگام خروج تازه میفهمند خودرو هم ناپدید شده و مرد اول کور متوجه میشود کسی که به ظاهر کمکش کرده، ماشینش را برده است.
آنها با وسیلهی دیگری خودشان را به مطب چشمپزشک میرسانند. در سالن انتظار چند بیمار دیگر حضور دارند؛ از جمله دختر با عینک دودی که برای یک مشکل چشمی آمده، پسر لوچ که همراه مادرش است و پیرمرد با چشمبند سیاه. با توضیح وضعیت اضطراری، پزشک مرد اول کور را زودتر معاینه میکند.
آنچه میبیند عجیب است. چشمهای بیمار از نظر ظاهری دلیلی برای نابینایی کامل نشان نمیدهند و پزشک با وجود انجام معاینهها نمیتواند میان وضعیت جسمی چشم و چیزی که بیمار تجربه میکند ارتباط روشنی پیدا کند. مرد اول کور همچنان چیزی جز آن سفیدی نمیبیند و پزشک، بیآنکه بتواند دلیل روشنی برای وضعیتش پیدا کند، او را به خانه میفرستد.
بااینحال پرونده ذهن پزشک را رها نمیکند. شب دوباره دربارهی بیماری فکر میکند و سراغ کتابها و دانستههای پزشکیاش میرود تا توضیحی برای این کوری عجیب پیدا کند. هنوز نمیداند با موردی بسیار نادر روبهرو شده یا آغاز چیزی بزرگتر را دیده است، اما خیلی زود پاسخ را میگیرد.
کوری سفید گسترش پیدا میکند
مردی که خودرو را برده بود نیز ناگهان کور میشود و بعد دختر با عینک دودی بیناییاش را از دست میدهد. افراد دیگری که به شکلی با مطب و نخستین بیمار ارتباط داشتهاند نیز یکی پس از دیگری همان سفیدی شدید را تجربه میکنند و سرانجام خود پزشک هم کور میشود.
برای پزشک این اتفاق فقط ترس شخصی ایجاد نمیکند. چون پزشک است، خیلی سریع به احتمال واگیردار بودن بیماری فکر میکند و میفهمد مورد مرد اول کور دیگر یک بیماری عجیب و منفرد نیست. چیزی در حال پخش شدن است و هیچکس هنوز نمیداند با چه سرعتی پیش خواهد رفت.
پزشک موضوع را به مقامهای بهداشتی گزارش میدهد. واکنش اولیه با تردید همراه است، اما با بیشتر شدن موارد دیگر نمیتوان خطر را نادیده گرفت. دولت با بیماریای روبهرو شده که علتش را نمیداند، راه درمانش را نمیشناسد و حتی نمیداند دقیقاً چگونه منتقل میشود.
تصمیمی که میگیرد بر پایهی همین ترس شکل میگیرد: افراد نابینا و کسانی که احتمال تماس با آنها وجود داشته باید از بقیهی جامعه جدا شوند. برای قرنطینه، یک تیمارستان متروک انتخاب میشود.
زن پزشک؛ کسی که حاضر نیست شوهرش را تنها بگذارد
وقتی قرار است پزشک را به قرنطینه ببرند، زن پزشک میداند احتمالاً اجازه نخواهد داشت همراهش برود. خودش هنوز کاملاً میبیند، اما نمیخواهد شوهر نابینایش را به تنهایی به جایی ناشناخته بفرستد. وقتی مأموران برای انتقال پزشک میآیند، زن پزشک همراه او سوار میشود و اعلام میکند همین لحظه بیناییاش را از دست داده است.
حرفش دروغ است و فقط پزشک میداند او همچنان میبیند. زن پزشک تصمیم میگیرد تا جای ممکن این راز را حفظ کند، چون اگر دیگران بدانند تنها یک نفر بیناست، ممکن است همه برای کوچکترین کار به او وابسته شوند و حتی امنیت خودش هم به خطر بیفتد. بااینحال پنهان کردن این حقیقت مانع نمیشود که خیلی زود مسئولیتی بسیار بیشتر از دیگران روی دوشش بیفتد.
انتقال به قرنطینه
پزشک و زن پزشک از نخستین کسانی هستند که وارد تیمارستان متروک میشوند. بیرون ساختمان سربازان مسلح مستقر شدهاند و قرار است بدون تماس مستقیم با بیماران، قرنطینه را کنترل کنند. دستورها روشناند: کسی نباید از محدوده خارج شود، غذا در محل مشخصی گذاشته خواهد شد و افراد خودشان باید آن را بردارند. نیروهای بیرون هم قرار نیست برای حل مشکلات داخل ساختمان وارد شوند.
کمی بعد افراد دیگری را میآورند: مرد اول کور، دزد خودرو، دختر با عینک دودی و پسر لوچ. بیشترشان همان افرادی هستند که در مطب پزشک حضور داشتند و حالا دوباره در شرایطی کاملاً متفاوت کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. مرد اول کور صدای دزد خودرو را میشناسد و وقتی میفهمد همان فردی است که ماشینش را برده، میانشان درگیری پیش میآید و دیگران مجبور میشوند آرامشان کنند.
پسر لوچ بیش از همه دنبال مادرش میگردد. کسی نمیداند مادرش کجاست یا آیا بعداً به همان ساختمان خواهد آمد. دختر با عینک دودی کمکم مراقبت از او را بر عهده میگیرد و رابطهای میان آن دو شکل میگیرد که تا پایان داستان ادامه پیدا میکند. زن پزشک همهی این صحنهها را میبیند، اما باید طوری رفتار کند که انگار خودش نیز مانند دیگران فقط با لمس و صدا میتواند راهش را پیدا کند.
روزهای نخست در تیمارستان
در آغاز هنوز امیدی وجود دارد که بتوان نوعی نظم ساخت. تعداد افراد کم است، تختها مشخصاند و غذا از بیرون میرسد. پزشک به دلیل حرفهاش مورد اعتماد دیگران است، هرچند خودش حاضر نیست نقش رهبر رسمی را به عهده بگیرد. زن پزشک هم در عمل بسیاری از مشکلات را حل میکند و وقتی لازم است گروه راه سرویسها یا بخش دیگری را پیدا کند، به شکلی که راز بیناییاش لو نرود آنها را هدایت میکند.
بااینحال حتی در همین روزهای نخست محدودیتهای محیط آشکار میشوند. ساختمانی که برای جمعیتی کوچک قابل مدیریت است، اگر صدها نابینا واردش شوند خیلی زود کارایی خود را از دست خواهد داد. افراد هنوز نمیدانند چند روز یا چند هفته باید آنجا بمانند و هیچکس هم نمیتواند به آنها بگوید بیماری تا چه زمانی ادامه خواهد داشت.
دزد خودرو نیز با دختر با عینک دودی درگیر میشود و آسیب میبیند. زن پزشک و پزشک تا جایی که امکاناتشان اجازه میدهد به او رسیدگی میکنند، اما نه داروی کافی وجود دارد و نه نیروهای بیرون حاضرند برای درمان یک نفر خودشان را در معرض بیماری قرار دهند. حال دزد بدتر میشود و سرانجام در تلاش برای رسیدن به کمک از محدودهای که سربازان اجازه دادهاند جلوتر میرود و کشته میشود.
مرگ او یکی از نخستین نشانههای فاصلهای است که میان افراد داخل و بیرون قرنطینه شکل گرفته است. سربازان از افراد داخل ساختمان چنان میترسند که نزدیک شدن یک نابینا میتواند برایشان تهدیدی بزرگ به نظر برسد، اما خود سربازان هم صرفاً آدمهایی بیدلیل خشن نیستند. آنها از بیماری ناشناخته وحشت دارند و همین ترس به تصمیمهایی منجر میشود که برای افراد داخل قرنطینه فاجعهبارند.
زن مرد اول کور و ورود گروههای تازه
کوری در شهر متوقف نمیشود و افراد بیشتری یکی پس از دیگری به تیمارستان منتقل میشوند. زن مرد اول کور نیز پس از نابینا شدن وارد قرنطینه میشود و دوباره شوهرش را پیدا میکند. جمعیت ساختمان با سرعت بالا میرود؛ هر تختی که زمانی فاصلهای با تخت بعدی داشت پر میشود و بخشهای دیگر نیز به مرور مملو از افراد تازه میشوند.
همراه این افراد، پیرمرد با چشمبند سیاه هم از راه میرسد. او رادیوی کوچکی دارد و مدتی میتواند خبرهایی از بیرون به دیگران منتقل کند، اما آنچه تعریف میکند امیدوارکننده نیست. بیماری خیلی بیشتر از چیزی که افراد داخل قرنطینه تصور میکردند گسترش یافته و بیمارستانها، ادارهها و خیابانها هر روز با موارد تازه روبهرو میشوند. ترس سراسر شهر را گرفته و دیگر معلوم نیست دولت تا چه زمانی بتواند وضعیت را کنترل کند.
رادیو نیز سرانجام خاموش میشود و ارتباطشان با بیرون تقریباً قطع میشود. از اینجا به بعد، افراد داخل ساختمان بیشتر و بیشتر مجبورند فقط با همان چیزی که در اختیار دارند زندگی کنند.
فروپاشی نظم داخل قرنطینه
با بالا رفتن جمعیت، مشکلات ساده به بحران تبدیل میشوند. نابینایان تازهوارد هنوز راههای ساختمان را نمیشناسند و پیدا کردن تخت، غذا یا سرویسها برایشان دشوار است. بهداشت هم خیلی زود از کنترل خارج میشود؛ نظافت محیط بدون آب و امکانات کافی و با جمعیتی که نمیتواند مسیرها را ببیند تقریباً ناممکن است، زباله بیشتر میشود و سرویسها کارایی خود را از دست میدهند.
زن پزشک تنها کسی است که گستردگی واقعی وضع را میبیند. برای دیگران بخشی از آشفتگی از طریق بو، لمس و صدا قابل فهم است، اما او مجبور است چهرهها، محیط و تمام نشانههای فروپاشی را با چشم خودش ببیند. گاهی به این فکر میکند که شاید باید حقیقت را بگوید و اعلام کند میبیند، ولی میداند در آن صورت دیگر فقط زن پزشک نخواهد بود و به چشم، راهنما و مسئول صدها نفر تبدیل خواهد شد.
پس همچنان راز را نگه میدارد و هرجا میتواند بدون آشکار کردن حقیقت کمک میکند. همین بینایی که در ظاهر بزرگترین امتیاز اوست، آرامآرام به باری تبدیل میشود که هیچکس دیگر مجبور نیست به همان شکل تحملش کند.
کمبود غذا و افزایش تنش
غذا از همان ابتدا یکی از شکنندهترین نقاط قرنطینه است. تمام افراد به بستههایی وابستهاند که سربازان بیرون ساختمان میگذارند، اما تحویل غذا منظم نیست؛ گاهی مقدار آن با تعداد افراد هماهنگی ندارد و گاهی دیر میرسد. هر بار که بستهها تحویل داده میشوند، گروهها باید آنها را میان خودشان تقسیم کنند.
تا مدتی هنوز تلاش میکنند سهمها منصفانه باشند، اما گرسنگی بهتدریج رفتارها را تغییر میدهد. افراد بخشهای مختلف نسبت به یکدیگر بدبین میشوند و هرکس میترسد گروه دیگر سهم بیشتری برداشته باشد. در یکی از نوبتها نیز سربازان که از نزدیک شدن تعداد زیادی از نابینایان وحشت کردهاند واکنشی مرگبار نشان میدهند و تعدادی از افراد کشته میشوند.
کسانی که باقی ماندهاند بیش از قبل میفهمند نباید انتظار کمک زیادی از بیرون داشته باشند. با ادامهی همهگیری، حتی کیفیت همین ارتباط محدود هم بدتر میشود و در همین شرایط خطر بزرگتری از داخل ساختمان شکل میگیرد.
گروه مسلح و کنترل غذا
در یکی از بخشها گروهی از نابینایان سازمان منسجمتری پیدا کردهاند. میان آنها فردی سلاح در اختیار دارد و مرد دیگری نیز از پیش نابینا بوده و برخلاف تازهنابینایان سالهاست میداند چگونه بدون دیدن حرکت کند. همین مزیتها به گروه امکان میدهند غذای ورودی را تصاحب کنند.
یک روز افراد بخشهای دیگر برای گرفتن سهم خود میروند و متوجه میشوند غذا دیگر رایگان توزیع نخواهد شد. گروه مسلط اعلام میکند هرکس میخواهد غذا بخورد باید در مقابل چیزی بدهد و ابتدا اشیای باارزش میخواهد. پول، ساعت، حلقه و چیزهایی که افراد هنگام انتقال همراه خود داشتهاند جمع میشوند.
در شرایط عادی هرکدام از این اشیا ارزشی اجتماعی دارند، اما اکنون تقریباً هیچ مغازه و بازاری در دسترس نیست که بتوان از آنها استفاده کرد. بااینهمه، همان اشیا برای گروه مسلط وسیلهی اثبات قدرت شدهاند. بخش پزشک هم ناچار هرچه دارد جمع میکند و تحویل میدهد و در مقابل مقداری غذا میگیرد که کمتر از چیزی است که برای سیر کردن همه لازم است.
افراد گرسنهتر میشوند و ذخیرهی اشیای باارزش هم بالاخره تمام میشود. بعد گروه مسلط خواستهی سنگینتری مطرح میکند.
زمانی که غذا به ابزار اجبار تبدیل میشود
گروه مسلط اعلام میکند برای ادامهی تحویل غذا، زنان بخشهای دیگر باید به بخش آنها فرستاده شوند. هیچکس نمیتواند وانمود کند منظور این درخواست چیست و افراد دربارهی اینکه چه باید بکنند بحث میکنند. اما گرسنگی فقط یک مسئلهی فردی نیست؛ اگر غذا نرسد، کودکان، سالمندان و تمام افراد بخش هم آسیب خواهند دید.
زنان در برابر انتخابی قرار گرفتهاند که اساساً انتخاب آزادانهای نیست. در نهایت گروهی از آنها، از جمله زن پزشک، دختر با عینک دودی و زن مرد اول کور، برای گرفتن غذا به بخش گروه مسلط میروند و مردان آن بخش از موقعیت خود برای سوءاستفاده از آنان استفاده میکنند.
رمان در اینجا قدرت را فقط در گرفتن غذا یا اشیای شخصی نشان نمیدهد. انحصار یک نیاز حیاتی به گروه کوچکی امکان داده دربارهی زندگی دیگران هم تصمیم بگیرد. یکی از زنان پس از خشونتی که بر او گذشته دوام نمیآورد و بقیه با وضعیت روحی دشواری به بخش خود برمیگردند.
زن پزشک بیش از پیش احساس میکند نمیتواند اجازه دهد این روند بارها تکرار شود. این بار فقط دیدن کافی نیست و باید تصمیم بگیرد با چیزی که میبیند چه کند.
تصمیم زن پزشک
تا اینجا زن پزشک بیشتر نقش مراقب و راهنما را داشته است. حتی زمانی که دیگران نمیدانستند او میبیند، از تواناییاش برای پیدا کردن راه، مراقبت از افراد و حفظ نظم گروه استفاده میکرد. حالا با شرایطی روبهرو شده که کمک کردن به شکل سابق کافی نیست.
وقتی گروه مسلط دوباره زنان را فرا میخواند، زن پزشک تصمیم میگیرد همراه آنها وارد بخش شود و این بار جلوی رهبر گروه را بگیرد. در لحظهی مناسب او رهبر گروه مسلط را میکشد، اما رمان این تصمیم را به پیروزی سادهی یک قهرمان تبدیل نمیکند. زن پزشک میداند انسانی را کشته و سنگینی این کار از ذهنش کنار نمیرود، حتی اگر باور داشته باشد ادامهی وضع قبلی دیگر قابل تحمل نبوده است.
مرگ رهبر هم مشکل را بلافاصله حل نمیکند. فرد دیگری کنترل سلاح و گروه را در دست میگیرد و ذخیرهی غذا همچنان در بخش آنها باقی میماند. افراد دیگر گرسنهتر میشوند و اکنون میدانند اگر میخواهند غذا را پس بگیرند، باید خودشان کاری کنند.
شورش و پایان قرنطینه
گروههایی از قرنطینهشدگان تصمیم میگیرند به بخش مسلط حمله کنند و غذا را پس بگیرند. آنها با وسایل سادهای که در ساختمان پیدا میکنند جلو میروند، اما گروه مقابل ورودی بخش را بسته و هنوز سلاح دارد. حمله شکست میخورد و افراد عقب مینشینند.
در این نقطه تقریباً هیچ راه روشنی باقی نمانده است. غذا نمیرسد، نظم از بین رفته و نیروهای بیرون نیز دیگر واکنش مشخصی ندارند. یکی از زنان تصمیم میگیرد خودش اقدام کند و آتشی در مانع ورودی بخش گروه مسلط ایجاد میکند، اما آتش خیلی زود از کنترل خارج میشود و به قسمتهای دیگر ساختمان هم میرسد.
افرادی که تا چند دقیقه پیش زندانی قرنطینه بودند حالا برای بیرون رفتن از ساختمانی که در حال سوختن است به سمت درها حرکت میکنند. همه انتظار دارند وقتی بیرون برسند سربازان جلویشان را بگیرند، اما پستهای نگهبانی خالیاند و نیروهای نظامی رفتهاند. کمکم دلیل این سکوت روشن میشود: بیرون هم دیگر جهان سالمی باقی نمانده که بخواهد بیماران را از خودش جدا کند.
شهر تقریباً کور شده است.
شهری که دیگر کسی آن را اداره نمیکند
گروه اصلی از ساختمان خارج میشود: زن پزشک، پزشک، مرد اول کور، زن مرد اول کور، دختر با عینک دودی، پیرمرد با چشمبند سیاه و پسر لوچ. تا دیروز قرنطینه مانند جزیرهای از نابینایی در میان جهانی بینا بود، اما اکنون وقتی وارد شهر میشوند، مرزی میان داخل و بیرون وجود ندارد.
خیابانها پر از افرادی است که نمیدانند کجا میروند. بسیاری از مردم خانوادههایشان را گم کردهاند و هرکس بیشتر وقتش را صرف پیدا کردن غذا و محلی برای خواب میکند. ادارهها، مغازهها و خدمات عمومی دیگر مانند قبل کار نمیکنند و وقتی تقریباً تمام کسانی که باید شبکهی شهر را اداره کنند نمیبینند، ساختارهایی که زمانی بدیهی به نظر میرسیدند یکی پس از دیگری از کار میافتند.
بااینحال شهر کاملاً به میدان جنگ تبدیل نشده است. آدمها هنوز گروه تشکیل میدهند، بعضیها اطلاعاتی را که دارند با دیگران قسمت میکنند و گروههایی در ساختمانهای خالی زندگی میکنند و تلاش میکنند با همان امکانات اندک نظم کوچکی برای خودشان بسازند. هم خشونت وجود دارد و هم همکاری.
زن پزشک حالا دیگر نمیتواند وانمود کند نابیناست. گروهش برای حرکت در شهر، پیدا کردن غذا و رسیدن به خانه به دید او نیاز دارد و بار پنهانیای که در قرنطینه داشت حالا آشکار شده است.
جستوجوی غذا
اولین مسئله زنده ماندن است. گروه به غذا نیاز دارد و زن پزشک آنها را در جایی نگه میدارد تا خودش بتواند اطراف را بررسی کند. به فروشگاهی میرسد که بخش اصلی آن تقریباً خالی شده است، چون جمعیت نابینا هرچه در دسترس بوده بردهاند، اما زن پزشک متوجه انباری در زیرزمین میشود که دیگران هنوز پیدایش نکردهاند.
در آنجا مواد غذایی باقی مانده است. چند کیسه را پر میکند و از زیرزمین بیرون میآید. این کشف برای گروهش تفاوت میان گرسنگی و چند روز امنیت است، اما زن پزشک با مسئلهای اخلاقی هم روبهرو میشود: اگر محل غذا را به همه بگوید، احتمالاً انبار در چند ساعت خالی میشود و خودش شاید نتواند چیزی برای گروهش ببرد.
تصمیم میگیرد مکان انبار را فاش نکند. با کیسههای غذا از فروشگاه دور میشود، اما در شهری که نظم و نشانههای آشنایش دیگر کارایی سابق را ندارند، خودش هم برای مدتی راه را گم میکند. فشار روزهای گذشته سرانجام خودش را نشان میدهد و شروع به گریه میکند.
در همین لحظه سگی ولگرد نزدیکش میشود و اشکهایش را میلیسد. زن پزشک بعداً او را «سگ اشکها» مینامد و سگ از آن لحظه همراهش میماند و به گروه کوچک آنها اضافه میشود.
خانهی دختر با عینک دودی
گروه ابتدا به خانهی دختر با عینک دودی میرود تا شاید خبری از پدر و مادرش پیدا کند، اما آنها آنجا نیستند. در ساختمان پیرزنی نابینا باقی مانده که به شیوهای سخت و ابتدایی برای خودش غذا پیدا میکند و کلید خانهی دختر با عینک دودی را هم در اختیار دارد، بنابراین گروه میتواند برای مدتی وارد آپارتمان شود.
دختر با عینک دودی امیدوار است خانوادهاش برگردند، اما هیچ نشانی از آنها پیدا نمیکند. پسر لوچ همچنان کنارش است؛ پسری که در آغاز فقط کودکی ناشناس در سالن انتظار مطب بود حالا عملاً به کسی تبدیل شده که دختر از او مراقبت میکند.
پیرمرد با چشمبند سیاه نیز به دختر نزدیکتر شده است. تفاوت سن و شرایط گذشتهی آنها از بین نرفته، اما در جهانی که تقریباً تمام روابط قبلی از هم گسستهاند نوعی صمیمیت میانشان شکل میگیرد. گروه بعد از استراحت تصمیم میگیرد به خانهی پزشک و زن پزشک برود.
خانهی زن پزشک
خانه تقریباً همانطور باقی مانده که پزشک و زن پزشک هنگام انتقال به قرنطینه رهایش کرده بودند. بعد از هفتهها زندگی در تیمارستان و خیابان، وجود سقفی امن، تخت، لباس و وسایل معمول خانه اهمیت عجیبی پیدا کرده است و گروه تصمیم میگیرد همانجا بماند.
خانه کمکم از ملک شخصی پزشک و زن پزشک به خانهی مشترک هفت نفر تبدیل میشود. غذا را با هم تقسیم میکنند و هرکس تا جایی که میتواند کاری انجام میدهد. زن پزشک هنوز بیشتر مسئولیت حرکت و پیدا کردن منابع را بر عهده دارد، اما دیگران فقط موجوداتی وابسته نیستند و در محدودهی توان خود از یکدیگر مراقبت میکنند.
بارانی که بعداً میبارد فرصتی برای شستوشوی خود و لباسها فراهم میکند. بعد از مدت طولانی آلودگی و بینظمی، همین کار ساده به آنها اجازه میدهد بخشی از احساس معمول زندگی و کرامت شخصی را پس بگیرند. برای مدتی کوتاه، خانه چیزی شبیه پناهگاه میشود.
اما غذای موجود دائمی نیست و هنوز آدمهایی هستند که گروه میخواهد دربارهی آنها خبری پیدا کند.
بازگشت به خانههای قدیمی
مرد اول کور و زن مرد اول کور میخواهند بدانند خانهشان چه وضعی دارد و وقتی به آنجا میروند متوجه میشوند فرد دیگری در خانه زندگی میکند. مردی نابینا که نویسنده است در آنجا پناه گرفته و با وجود اینکه دیگر نمیتواند نوشتهی خودش را بخواند، همچنان تلاش میکند تجربههایش را ثبت کند. او میداند شاید هرگز نتواند دوباره همان صفحات را ببیند، اما نوشتن هنوز راهی برای حفظ چیزی از خودش است.
گروه او را بیرون نمیکند. در جهانی که مالکیت و مرزهای قدیمی تا حد زیادی فروپاشیدهاند، خانهای که زمانی کاملاً متعلق به یک خانواده بود اکنون برای فرد دیگری پناهگاه شده است.
دختر با عینک دودی نیز دوباره به خانهاش سر میزند، اما باز هم خانوادهاش را پیدا نمیکند و پیرزنی که در ساختمان مانده بود دیگر زنده نیست. دختر نشانهای کوچک برای پدر و مادرش باقی میگذارد تا اگر روزی بازگشتند بفهمند او هم آنجا بوده است.
پزشک نیز به مطبش سر میزند. مکانی که بیماری از دید او آغاز شده بود اکنون مانند بسیاری از ساختمانهای دیگر شهر از نظم قبلی خالی است. گذشته هنوز در همان خیابانها و خانهها وجود دارد، اما هیچکس نمیتواند فقط با باز کردن یک در به زندگی قبلی برگردد.
زن پزشک و بار دیدن
در این بخش از داستان، بینایی زن پزشک دیگر راز مفیدی نیست؛ به مسئولیتی دائمی تبدیل شده است. هر بار که بیرون میرود چیزهایی میبیند که بقیه لازم نیست با چشم خودشان تحمل کنند. گرسنگی، بینظمی و وضعیت شهر فقط اطلاعات نیستند؛ تصاویر واقعیاند که بعداً هم در ذهنش باقی خواهند ماند.
یک روز برای پیدا کردن غذای بیشتر همراه پزشک به همان فروشگاه قبلی برمیگردد. وقتی به زیرزمینی که قبلاً غذا پیدا کرده بود میرسد، متوجه میشود پس از رفتنش افراد دیگری محل را کشف کردهاند. در هجوم برای رسیدن به ذخیرهی محدود، حادثهای رخ داده و حالا آنجا دیگر قابل استفاده نیست.
زن پزشک از دیدن نتیجهی ماجرا بهشدت به هم میریزد و حتی احساس گناه میکند که شاید اگر در نخستین بار دربارهی انبار تصمیم دیگری گرفته بود، اتفاقها طور دیگری پیش میرفتند. اما هیچ پاسخ سادهای وجود ندارد؛ اگر همان روز محل را به جمعیت میگفت، خودش و گروهش شاید هیچ غذایی پیدا نمیکردند.
دیدن فقط به او اطلاعات بیشتری نداده است. انتخابهای بیشتری هم روی دوشش گذاشته و هر انتخاب ممکن است پیامدی داشته باشد که بعداً مجبور شود آن را با چشم خودش ببیند.
سگ اشکها
سگ اشکها همچنان با زن پزشک و گروه میماند. رمان او را به حیوانی جادویی یا نجاتدهنده تبدیل نمیکند؛ سگی است که در شهری بیسامان به گروهی از آدمها نزدیک شده و نوعی همراهی میان آنها شکل گرفته است.
نامش از همان نخستین برخورد میآید، لحظهای که زن پزشک در اوج خستگی گریه میکرد و سگ به اشکهایش واکنش نشان داد. در داستانی که انسانها بارها از دیدن یا فهمیدن رنج یکدیگر ناتواناند، حضور این حیوان معنای عاطفی خاصی پیدا میکند، اما ساراماگو توضیح قطعی نمیدهد که باید او را نماد چه چیزی بدانیم.
کلیسایی که تصویرهایش هم نمیبینند
پس از تجربهی سخت فروشگاه، پزشک و زن پزشک وارد کلیسایی میشوند تا کمی استراحت کنند. زن پزشک در آنجا متوجه چیزی عجیب میشود: چشمهای تصاویر و پیکرههای مذهبی پوشانده شدهاند و بعضی با پارچه و بعضی به شکلی دیگر از دیدن محروم شدهاند.
نمیدانند چه کسی این کار را انجام داده یا دقیقاً چرا. وقتی زن پزشک آنچه میبیند برای پزشک توضیح میدهد، دیگران نیز حرفشان را میشنوند و خبر اینکه حتی تصویرهای مقدس کلیسا هم چشمهای پوشاندهشده دارند میان جمعیت اضطراب ایجاد میکند. مردم با ترس از کلیسا بیرون میروند.
ساراماگو همانجا توضیح روشنی نمیدهد که این تصویر دقیقاً چه معنایی دارد. ممکن است اعتراض کسی به سکوت خدا باشد، ممکن است بازتابی از کوری خود انسانها باشد یا فقط عملی از سر خشم و ناامیدی. مثل بسیاری از تصویرهای رمان، پاسخ باز میماند.
رابطههایی که در دل بحران تغییر میکنند
در خانهی پزشک، گروه دیگر فقط مجموعهای از آدمهایی نیست که اتفاقی کنار هم افتادهاند. دختر با عینک دودی همچنان از پسر لوچ مراقبت میکند و کمبود خانوادهی واقعی پسر باعث شده رابطهای شبیه پیوند خانوادگی میانشان شکل بگیرد. او و پیرمرد با چشمبند سیاه نیز به یکدیگر نزدیکتر شدهاند و پیرمرد دربارهی تفاوت سنشان و اینکه وقتی همه دوباره ببینند شاید شرایط تغییر کند فکر میکند، اما دختر رابطه را فقط نتیجهی نابینایی نمیبیند.
میان پزشک و زن پزشک نیز روزهای قرنطینه چیزهایی را تغییر داده است. در دورهای از فشار و آشفتگی، میان پزشک و دختر با عینک دودی نزدیکی کوتاهی شکل گرفته بود و زن پزشک از آن باخبر شده بود. این اتفاق رابطهی آنها را نابود نکرد، اما نشان داد حتی گروهی که بر همکاری بنا شده از ضعف، میل و تناقض خالی نیست.
هیچکدام از این آدمها پس از بحران به الگوهای کامل اخلاقی تبدیل نشدهاند. چیزی که آنها را از گروه مسلط قرنطینه جدا میکند بیخطا بودنشان نیست؛ این است که با وجود خطا و اختلاف، بیشتر اوقات تلاش میکنند نیازهای همدیگر را به رسمیت بشناسند و منابعشان را تقسیم کنند.
نخستین بازگشت بینایی
یک شب، گروه طبق معمول در خانه دور هم است و زن پزشک برای دیگران کتاب میخواند؛ کاری که حالا فقط او قادر به انجامش است. مرد اول کور چشمهایش را بسته است که ناگهان سفیدی همیشگی جایش را به تاریکی میدهد و ابتدا تصور میکند وضعیتش بدتر شده است.
اما وقتی چشمهایش را باز میکند، متوجه میشود جهان اطرافش دوباره قابل دیدن است و بیناییاش برگشته است. همان مردی که نخستین فرد گرفتار کوری سفید بود، نخستین فرد گروه هم هست که دوباره میبیند.
هیجان تمام خانه را میگیرد. تا این لحظه هیچکس نمیدانست بیماری پایان دارد یا نه و هیچ نشانهای وجود نداشت که ثابت کند فرد مبتلا ممکن است روزی دوباره ببیند. حالا برای نخستین بار امیدی واقعی به وجود آمده است.
کمی بعد بینایی دختر با عینک دودی هم برمیگردد و دیگر نمیتوان اتفاق مرد اول کور را استثنایی تصادفی دانست. همهگیری همانطور اسرارآمیز که آغاز شده بود، شروع به عقبنشینی کرده است.
پایان همهگیری
تا صبح، افراد بیشتری در شهر متوجه میشوند دوباره میتوانند ببینند. از خیابانها صدای فریاد و شادی بلند میشود و همان خبری که روزهای قبل با وحشت از کور شدن آدمها پخش میشد، حالا جای خودش را به خبر بازگشت بینایی میدهد.
اعضای گروه نیز یکی پس از دیگری از کوری سفید رها میشوند. مشکل قدیمی چشم پیرمرد با چشمبند سیاه همچنان باقی است و قرار است پزشک وقتی شرایط عادیتر شد به آن رسیدگی کند، اما همهگیری دیگر آن سفیدی فراگیر را بر او تحمیل نمیکند.
پزشک نمیتواند توضیح دهد چرا بیماری شروع شد یا چرا حالا تمام شده است. هیچ درمانی کشف نشده و هیچ پیروزی علمی مشخصی علت بازگشت بینایی نیست؛ همان ابهامی که در آغاز رمان وجود داشت در پایان هم باقی میماند.
زن پزشک از شادی و فرسودگی روزهای گذشته گریه میکند. او تنها عضو گروه است که چیزی «پس نگرفته»، چون هیچوقت بیناییاش را از دست نداده بود. بعد کنار پنجره میرود و شهر را نگاه میکند؛ شهری که حالا پر از آدمهایی است که بازگشت بیناییشان را جشن میگیرند، هرچند آثار بحران همهجا باقی مانده است.
سرش را بالا میبرد و برای لحظهای همهچیز سفید به نظر میرسد و ترس فوری سراغش میآید که شاید حالا نوبت اوست. اما وقتی دوباره پایین را نگاه میکند، شهر هنوز آنجاست و او همچنان میبیند.
تحلیل کوری
چرا شخصیتها نام ندارند؟
یکی از نخستین چیزهایی که در «کوری» جلب توجه میکند این است که ساراماگو تقریباً هیچکدام از شخصیتهای اصلی را با اسم شخصی معرفی نمیکند. آنها «پزشک»، «زن پزشک»، «مرد اول کور»، «دختر با عینک دودی» و «پیرمرد با چشمبند سیاه» هستند.
راحتترین توضیح این است که بگوییم این شخصیتها قرار است نمایندهی همهی انسانها باشند، اما بینام بودنشان کارهای بیشتری انجام میدهد. در زندگی عادی، اسم یکی از اصلیترین نشانههای هویت شخصی است و در کنار آن شغل، ظاهر، خانواده و موقعیت اجتماعی به ما کمک میکنند دیگران را از هم جدا کنیم. وقتی جامعه فرو میریزد، بخش زیادی از همین نشانهها قدرت سابق خود را از دست میدهند.
پزشک هنوز پزشک است، اما در قرنطینه نه بیمارستانی دارد، نه ابزار کافی و نه اقتدار حرفهای گذشتهاش. دزد خودرو بعد از نابینایی تقریباً هیچ استفادهای از خودرویی که دزدیده ندارد و پول و جواهر نیز تنها تا زمانی ارزش دارند که کسی حاضر باشد در برابرشان چیزی بدهد.
در همان حال شخصیتها با وجود نداشتن اسم، کاملاً شبیه یکدیگر نمیشوند. زن پزشک، دختر با عینک دودی یا پیرمرد با چشمبند سیاه هرکدام رفتار، ترس و تصمیمهای مشخصی دارند. ساراماگو هم هویت اجتماعی آنها را کمرنگ میکند و هم فردیتشان را کاملاً از بین نمیبرد.
کوری جسمی و کوری اخلاقی
برداشت معروف از رمان این است که آدمها پیش از نابینایی هم به شکلی «کور» بودهاند. خود پایان کتاب هم چنین خوانشی را ممکن میکند، اما اگر تمام تحلیل به همین جمله محدود شود بخش زیادی از پیچیدگی رمان از دست میرود.
در داستان، مشکل فقط این نیست که انسانها حقیقت را نمیبینند. سؤال مهمتر این است که رفتار اخلاقی ما چه اندازه به شرایطی وابسته است که معمولاً متوجه حضورشان نیستیم. وقتی غذا به اندازهی کافی وجود دارد، تقسیم عادلانهی آن کار سادهتری است. وقتی پلیس و دادگاه کار میکنند، یک فرد لازم نیست شخصاً برای مقابله با زور تصمیم بگیرد و وقتی آب، برق، حملونقل و فروشگاه وجود دارند، همکاری اجتماعی چنان عادی است که کمتر دربارهی آن فکر میکنیم.
کوری این شبکه را به هم میزند و شخصیتها را در موقعیتهایی قرار میدهد که قواعد همیشگی دیگر بهتنهایی جواب نمیدهند. بعضیها از این خلأ برای سلطه استفاده میکنند، بعضیها میترسند و فقط دنبال نجات خودشان میروند و بعضیها به گروه کوچکشان وفادار میمانند. گاهی یک فرد در موقعیتهای مختلف چند رفتار متفاوت از خودش نشان میدهد.
این پیچیدگی اجازه نمیدهد «کوری اخلاقی» فقط برچسبی برای آدمهای بد داستان باشد.
زن پزشک و بار دیدن
بینایی زن پزشک در نگاه اول بزرگترین امتیاز ممکن است. وقتی همه کور شدهاند، کسی که میبیند میتواند راه را پیدا کند، غذا بخواند، خطر را تشخیص دهد و دیگران را هدایت کند. اما رمان خیلی زود طرف دیگر این امتیاز را نشان میدهد.
زن پزشک تنها کسی است که تمام وضعیت قرنطینه را با جزئیات میبیند. دیگران میتوانند بعضی واقعیتها را از طریق صدا، بو و لمس بفهمند، اما او هیچ فاصلهای از منظرهی واقعی ندارد. همین دیدن مسئولیت هم ایجاد میکند؛ اگر مسیری را میبیند که دیگران نمیبینند، آیا باید راهنمایشان کند؟ اگر بیعدالتی را میبیند و امکان مقابله با آن را دارد، تا کجا مسئول است؟
جوابها آسان نیستند. تصمیمش در برابر رهبر گروه مسلط نمونهی مهمی است؛ او کاری انجام میدهد که خودش هم از سنگینی اخلاقی آن آگاه است، اما همزمان میداند ادامهی وضع قبلی یعنی تکرار خشونت.
ساراماگو او را به قهرمانی که همیشه پاسخ درست را میداند تبدیل نمیکند. زن پزشک خسته میشود، میترسد، اشتباه میکند و گاهی آرزو میکند مجبور نبود چیزی را که میبیند ببیند. دیدن برای او هم توانایی است و هم بار.
تمدن چقدر شکننده است؟
«کوری» برای فروپاشی شهر نیازی به جنگی بزرگ یا نابودی فیزیکی ساختمانها ندارد. کافی است بخش بزرگی از مردم نتوانند کارهایی را که شبکهی اجتماعی به آنها وابسته است انجام دهند. رانندگان نمیتوانند رانندگی کنند، نیروهای خدماتی نمیتوانند به محل کار برسند، توزیع غذا متوقف میشود و آب و نظافت با مشکل روبهرو میشوند. نیروهای نظامی و دولت نیز خودشان از بیماری جدا نیستند.
در مدت کوتاهی فاصلهی میان شهری مدرن و خیابانهایی پر از آدمهای گرسنه بسیار کمتر از چیزی میشود که شخصیتها قبلاً تصور میکردند. این بخش از رمان یادآوری میکند چیزی که «تمدن» مینامیم فقط ساختمان، قانون یا فناوری نیست، بلکه مجموعهای از همکاریهای روزانه و اغلب نامرئی است.
آب در خانه وجود دارد چون افراد زیادی شبکهای را اداره میکنند، غذا در فروشگاه هست چون زنجیرهای طولانی از تولید و حملونقل کار میکند و قانون اثر دارد چون گروهی از مردم آن را اجرا میکنند و تعداد زیادی دیگر به وجودش اعتماد دارند. وقتی این شبکه به طور همزمان از کار میافتد، داشتن پول یا مقام سابق بهتنهایی کمک زیادی نمیکند.
آیا ساراماگو میگوید انسان ذاتاً بیرحم است؟
اگر فقط بخش گروه مسلط در قرنطینه را ببینیم، ممکن است چنین برداشتی شکل بگیرد. عدهای وقتی سلاح و غذا را در اختیار میگیرند خیلی سریع دیگران را زیر فشار میگذارند و قدرت را تا شدیدترین شکل سوءاستفاده پیش میبرند.
اما داستان در همان زمان نمونهی دیگری هم دارد. گروه پزشک و زن پزشک نیز گرسنه و ترسیده است و اعضایش همیشه رفتار آرمانی ندارند، ولی بیشتر اوقات غذا را تقسیم میکنند، از پسر لوچ مراقبت میکنند و برای حرکت افراد ضعیفتر صبر میکنند. دختر با عینک دودی میتوانست فقط نگران خودش باشد، اما عملاً جای بخشی از خانوادهی گمشدهی پسر لوچ را میگیرد و پیرمرد با چشمبند سیاه نیز در کنار دیگران باقی میماند.
زن مرد اول کور در سختترین شرایط خودش را از زنان دیگر جدا نمیکند و حتی سگ اشکها کنار انسانی میماند که برای لحظهای از فشار همهچیز شکسته است. بنابراین رمان نمیگوید اگر قانون حذف شود همهی انسانها فوراً بیرحم خواهند شد؛ بحران ظرفیتهای مختلف را آشکار میکند و نوع سازماندهی، دسترسی به منابع و روابط میان افراد روی رفتاری که شکل میگیرد تأثیر دارند.
قدرت از کجا میآید؟
گروه مسلط از نظر تعداد لزوماً آنقدر بزرگ نیست که بتواند تمام تیمارستان را شکست دهد. قدرتش از چند مزیت مشخص میآید: سازماندهی بهتر، کنترل غذا و در اختیار داشتن وسیلهای برای تهدید دیگران.
غذا مهمترین بخش این معادله است. وقتی یک گروه بتواند چیزی را که همه برای زنده ماندن نیاز دارند انحصاری کند، حتی تعداد کمی آدم میتوانند جمعیت بزرگتری را تحت فشار قرار دهند. این قدرت ابتدا با گرفتن اشیای ارزشمند شروع میشود و وقتی چیز دیگری برای گرفتن باقی نمیماند، مرزها باز هم جابهجا میشوند.
ساراماگو به این ترتیب مسئله را فقط به شرارت فردی رهبر گروه محدود نمیکند. ساختاری شکل گرفته که در آن نیاز دیگران تبدیل به ابزار حکومت شده است و مرگ رهبر هم برای همین بلافاصله نظام را نابود نمیکند؛ فرد دیگری جای او را میگیرد چون منبع اصلی قدرت، یعنی غذا و سازماندهی، هنوز همانجاست.
دو شکل متفاوت زندگی گروهی
در نیمهی دوم رمان تضاد جالبی شکل میگیرد. در تیمارستان، گروه مسلط جامعهی کوچک خودش را بر انحصار، زور و ترس ساخته بود، اما بعد از خروج، گروه زن پزشک خانهی مشترکش را بیشتر بر تقسیم غذا و مراقبت از یکدیگر بنا میکند.
هیچکدام از اعضای گروه دوم بینقص نیستند. اختلاف، حسادت، روابط پیچیده و تصمیمهای خودخواهانه هم وجود دارند، اما تفاوت در این است که قدرت یک نفر کاملاً به حذف نیازهای بقیه وابسته نمیشود.
این شکل کوچک همکاری یکی از دلایلی است که رمان به بدبینی مطلق دربارهی انسان نمیرسد. نظم قبلی شهر از بین رفته، اما شخصیتها میتوانند نظمی محدودتر و انسانیتر میان خودشان بسازند.
کلیسا و چشمهای پوشیده
تصویر کلیسا یکی از صحنههایی است که عمداً پاسخ روشنی برایش داده نمیشود. چرا چشم پیکرهها و تصویرهای مذهبی پوشانده شدهاند؟ ممکن است کسی خواسته باشد بگوید اگر انسانها نمیبینند، قدیسان هم نباید شاهد باشند. شاید عملی اعتراضی علیه سکوت خدا در برابر رنج باشد یا شاید تصویر دیگری از میل انسان به کشاندن جهان بیرون به وضعیت خودش.
خود کتاب هیچکدام از این معناها را به عنوان پاسخ نهایی اعلام نمیکند و همین ابهام با فضای کلی رمان هماهنگ است. علت بیماری را هم نمیدانیم و هیچ توضیح علمی یا الهی قطعی برای آغاز و پایان آن وجود ندارد.
کوری موقعیتی ایجاد میکند و ساراماگو بیشتر به آنچه انسانها درون این موقعیت انجام میدهند علاقه دارد تا توضیح دادن منشأ آن.
پایان کوری چه میگوید؟
بازگشت بینایی در «کوری» تقریباً به همان اندازه ناگهانی است که از دست رفتنش بود. مرد اول کور یک روز بدون هشدار نابینا شد و حالا، پس از هفتهها بحران، همان فرد نخستین کسی است که دوباره میبیند.
هیچ درمانی این تغییر را ایجاد نکرده است. پزشک علت بیماری را در آغاز نمیدانست و در پایان هم توضیح قطعیای برای خوب شدن مردم ندارد. به همین دلیل نمیتوان بازگشت بینایی را پاداش اخلاقی شخصیتهای اصلی دانست؛ بیماری از ابتدا میان آدم خوب و بد فرق نگذاشته بود و پایانش هم براساس شایستگی اخلاقی افراد رخ نمیدهد.
پایان بحران جسمی نیز گذشته را پاک نمیکند. مردمی که دوباره خیابانها را میبینند با شهری روبهرو هستند که هنوز باید تمیز و دوباره سازماندهی شود، خانوادههای جداشده هنوز باید یکدیگر را پیدا کنند و بسیاری از اتفاقهایی که در دوران کوری افتاده قابل جبران نیستند.
برای گروه اصلی نیز بازگشت بینایی معنای خاصی دارد. آنها در مدت کوتاهی چیزی شبیه خانوادهای تازه ساختهاند و اکنون که دوباره میتوانند مستقل حرکت کنند، معلوم نیست این نزدیکی به همان شکل باقی خواهد ماند یا نه.
زن پزشک وضعیت متفاوتی دارد. او هیچوقت بیناییاش را از دست نداده و بنابراین چیزی برای بازگشت ندارد؛ در عوض تنها کسی است که تمام بحران را از ابتدا تا انتها با چشم خودش دیده است. وقتی در پایان به آسمان نگاه میکند و برای لحظهای فقط سفیدی میبیند، وحشتی که مدتها در دیگران دیده بود ناگهان به خودش نزدیک میشود، اما با پایین آوردن نگاهش شهر همچنان پیش چشم اوست.
این پایان پاسخ نمیدهد که مردم بعد از بازگشت بینایی چگونه زندگی خواهند کرد. آنها دوباره قادرند با چشم ببینند، اما تجربهی رمان مدام یادآوری کرده که دیدن جسمی بهتنهایی تضمین نمیکند انسان نیاز، رنج یا حضور دیگری را هم ببیند.
«کوری» کمتر به دنبال این است که برای همهگیری توضیح پزشکی پیدا کند و بیشتر از موقعیت استفاده میکند تا بپرسد زندگی منظم ما چقدر به دیدن و به رسمیت شناختن دیگران وابسته است. بعد از آنچه شهر تجربه کرده، برگشتن چشمها آغاز بازسازی است، نه پاک شدن همهچیز و بازگشت فوری به گذشته.
آیا بعد از خواندن این خلاصه، هنوز خواندن کوری ارزش دارد؟
اگر فقط میخواستید بدانید همهگیری چگونه شروع میشود، چه اتفاقی در قرنطینه میافتد، زن پزشک چه نقشی دارد و داستان چگونه تمام میشود، این خلاصه خط اصلی و مهمترین اتفاقهای «کوری» را پوشش میدهد. حتی مسیر گروه پس از خروج از تیمارستان و بازگشت بینایی نیز دیگر برایتان غافلگیرکننده نخواهد بود.
اما بخش بزرگی از تجربهی خود رمان به شیوهی روایت ساراماگو مربوط است. شخصیتها اسم ندارند، گفتوگوها اغلب بدون گیومه و خطتیرهی معمول در دل جملهها حرکت میکنند و پاراگرافها میتوانند بسیار طولانی باشند. خواننده گاهی باید خودش تشخیص دهد چه کسی حرف میزند و همین سردرگمی با جهانی که شخصیتها در آن بدون دیدن حرکت میکنند هماهنگ میشود.
فشار قرنطینه هم در متن اصلی تدریجیتر احساس میشود. نظم در یک لحظه نابود نمیشود؛ هر روز چیز کوچکی بدتر میشود تا جایی که شخصیتها ناگهان متوجه میشوند تقریباً هیچکدام از قواعد زندگی قبلی باقی نمانده است. خلاصه میتواند این مراحل را تعریف کند، اما نمیتواند زمان و فرسودگی میان آنها را به همان شکل منتقل کند.
پس دانستن پایان ارزش خواندن «کوری» را از بین نمیبرد. جذابیت اصلی رمان فقط این نیست که بفهمیم چه کسی دوباره خواهد دید؛ مهمتر این است که ساراماگو چگونه گروهی از آدمهای بینام را در شرایطی قرار میدهد که مجبور شوند از نو بفهمند برای زنده ماندن کنار یکدیگر به چه چیزهایی نیاز دارند و دیدن دیگری واقعاً چه معنایی دارد.





