جنایت و مکافات
فئودور داستایفسکی
هشدار اسپویل
این مطلب شامل خلاصه‌ی کامل کتاب «جنایت و مکافات»، اتفاق‌های اصلی و توضیح پایان داستان است.
اگر قصد دارید کتاب را بخوانید و نمی‌خواهید از اتفاق‌های مهم آن مطلع شوید، بهتر است ابتدا خود اثر را مطالعه کنید.
درباره کتاب
نویسنده: فئودور داستایفسکی
عنوان اصلی: Преступление и наказание
عنوان انگلیسی: Crime and Punishment
سال انتشار: ۱۸۶۶
ژانر: رمان روان‌شناختی، فلسفی و جنایی
مکان داستان: سن‌پترزبورگ، روسیه
زمان داستان: روسیه‌ی قرن نوزدهم، در دوره‌ی معاصر زندگی داستایفسکی
حقیقت جالب: «جنایت و مکافات» نخست در سال ۱۸۶۶ به صورت دنباله‌دار در مجله‌ی «پیام‌آور روسی» منتشر شد و نسخه‌ی کتابی آن سال بعد انتشار یافت.
شخصیت‌های اصلی
رودیون رومانویچ راسکولنیکف: دانشجوی سابقی فقیر، منزوی و بسیار مغرور که در آغاز رمان با اندیشه‌ای خطرناک درباره‌ی اخلاق و انسان‌های استثنایی درگیر است.
سونیا مارملادوا: دختر جوانی از خانواده‌ای فقیر که برای کمک به خانواده‌اش زندگی بسیار دشواری را تحمل می‌کند و به‌تدریج به نزدیک‌ترین فرد به راسکولنیکف تبدیل می‌شود.
پورفیری پتروویچ: بازپرس باهوش پرونده‌ی قتل که بیش از تعقیب معمول پلیسی، به رفتار و ذهن راسکولنیکف توجه دارد.
آودوتیا رومانونا، مشهور به دونیا: خواهر راسکولنیکف؛ زنی مستقل و مصمم که تصمیمش برای ازدواج با لوژین یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های برادرش است.
دیمیتری رازومیخین: دوست وفادار راسکولنیکف که برخلاف او اجتماعی، عمل‌گرا و آماده‌ی کمک به دیگران است.
پیوتر پتروویچ لوژین: خواستگار دونیا؛ مردی مرفه و حسابگر که نگاهش به ازدواج و وابستگی، رابطه‌ی او با خانواده‌ی راسکولنیکف را متشنج می‌کند.
آرکادی سویدریگایلف: کارفرمای سابق دونیا؛ مردی ثروتمند، مبهم و پیش‌بینی‌ناپذیر که گذشته‌ای پیچیده با او دارد.
سیمیون مارملادف: کارمند سابق و پدر سونیا که راسکولنیکف در آغاز داستان با او آشنا می‌شود و از طریق او وارد زندگی خانواده‌ی مارملادف می‌شود.
کاترینا ایوانونا: همسر مارملادف؛ زنی بیمار، مغرور و گرفتار فقر که می‌کوشد در شرایطی دشوار خانواده‌اش را سرپا نگه دارد.
داستان کامل جنایت و مکافات
اتاق کوچک راسکولنیکف در سن‌پترزبورگ
رودیون راسکولنیکف جوانی است که مدتی پیش به دلیل فقر دانشگاه را رها کرده و حالا در اتاقی کوچک و نامرتب در طبقه‌ی بالای ساختمانی در سن‌پترزبورگ زندگی می‌کند. چند ماه است اجاره‌اش عقب افتاده، لباس‌هایش فرسوده‌اند و حتی برای غذا هم پول کافی ندارد. گرمای سنگین تابستان، خیابان‌های شلوغ و کثیف و هوای خفه‌ی شهر با حال آشفته‌ی او جور درآمده‌اند؛ بیشتر روزها را تنها می‌گذراند، از آدم‌ها فاصله می‌گیرد و ساعت‌ها در فکرهای خودش فرو می‌رود.
فقر بخشی از مشکل اوست، اما تمام ماجرا نیست. راسکولنیکف به جایی رسیده که حتی کمک گرفتن از دیگران تحقیرش می‌کند. از روبه‌رو شدن با صاحبخانه و طلبکارها فرار می‌کند و گاهی ساعت‌ها بی‌هدف در خیابان راه می‌رود، در حالی که ذهنش مدام به فکری برمی‌گردد که خودش هم از آن وحشت دارد.
در آغاز رمان، از خانه بیرون می‌آید و به طرف آپارتمان پیرزنی به نام آلیونا ایوانونا می‌رود. آلیونا رباخواری است که در برابر وسایل شخصی مردم، مبلغ ناچیزی به آنها قرض می‌دهد. راسکولنیکف قبلاً هم برای گرو گذاشتن وسایلش نزد او رفته و این بار ساعت قدیمی‌اش را با خود برده است، اما معامله تنها دلیل این دیدار نیست.
او به راه‌پله‌ها، درها و رفت‌وآمد ساکنان ساختمان دقت می‌کند. داخل آپارتمان هم نگاهش به جای وسایل، کلیدهای پیرزن و حضور یا نبودن خواهرش لیزاوتا می‌افتد. رفتار راسکولنیکف بیشتر به کسی شبیه است که نقشه‌ای را در ذهنش امتحان می‌کند تا مشتری فقیری که فقط برای گرفتن چند روبل آمده باشد.
با این حال هنوز تصمیم قطعی نگرفته است. گاهی تصور می‌کند می‌تواند آلیونا را بکشد و کسی را که در ذهنش انسانی بی‌فایده و زیان‌آور می‌داند از میان بردارد، اما لحظه‌ای بعد از همین فکر خودش چندشش می‌شود. وقتی از آپارتمان بیرون می‌آید، نمی‌تواند باور کند واقعاً ممکن است دست به کاری بزند که این همه وقت در ذهنش مرور کرده است.
مارملادف و نخستین آشنایی با زندگی سونیا
راسكولنیکف پس از بیرون آمدن از خانه‌ی آلیونا وارد میخانه‌ای می‌شود و آنجا با مردی میانسال به نام سیمیون مارملادف آشنا می‌شود. مارملادف زمانی کارمند دولت بوده، اما زندگی‌اش زیر فشار فقر و اعتیاد به الکل از هم پاشیده است. او با لحنی که میان شرمندگی، سرزنش خودش و توجیه رفتارهایش در رفت‌وآمد است، تقریباً تمام زندگی‌اش را برای این جوان غریبه تعریف می‌کند.
همسرش، کاترینا ایوانونا، بیمار است و سه فرزند کوچک دارد. خانواده در اتاقی فقیرانه زندگی می‌کنند و تقریباً هیچ پولی برای گذران زندگی نمانده است. سونیا، دختر مارملادف از ازدواج قبلی‌اش، زیر فشار همین شرایط مجبور شده راهی دردناک برای تأمین خرج خانواده پیدا کند و حالا بخش زیادی از زندگی خانه به فداکاری او وابسته است.
مارملادف به‌خوبی می‌داند رفتارهای خودش چه آسیبی به خانواده زده، اما این آگاهی باعث نشده بتواند خودش را تغییر دهد. حتی پولی را که سونیا برای خانواده فراهم کرده خرج کرده و حالا از برگشتن به خانه می‌ترسد. راسکولنیکف، با وجود نگاه انتقادی‌اش، او را تا خانه همراهی می‌کند و آنجا برای نخستین بار کاترینا و وضعیت واقعی خانواده را می‌بیند.
خانه پر از تنش و شرمندگی است. کاترینا از بازگشت شوهرش به خشم می‌آید و همسایه‌ها هم به جای کمک، ایستاده‌اند و تماشا می‌کنند. راسکولنیکف هنگام بیرون رفتن مقداری از همان پول اندکش را برای خانواده می‌گذارد؛ تصمیمی که چند دقیقه بعد از آن پشیمان می‌شود، چون خودش هم تقریباً چیزی ندارد.
همین رفتار متناقض از همان آغاز بخشی از شخصیت او را روشن می‌کند. جوانی که در ذهنش درباره‌ی حق بعضی انسان‌ها برای عبور از مرزهای اخلاقی نظریه می‌سازد، در عمل هنوز نمی‌تواند در برابر رنج یک خانواده‌ی غریبه کاملاً بی‌تفاوت بماند.
نامه‌ی مادر و تصمیم دونیا برای ازدواج
صبح روز بعد، راسکولنیکف نامه‌ای طولانی از مادرش، پولخریا الکساندرونا، دریافت می‌کند. مادر درباره‌ی ماه‌های گذشته و به‌خصوص وضع خواهرش دونیا نوشته است. دونیا مدتی در خانه‌ی مرد ثروتمندی به نام سویدریگایلف کار می‌کرده و آنجا درگیر موقعیتی دشوار شده است.
سویدریگایلف به دونیا علاقه نشان داده و همین ماجرا شایعاتی علیه دختر جوان به راه انداخته بود. همسر سویدریگایلف، مارفا پتروونا، در ابتدا دونیا را مقصر می‌دانست، اما بعد حقیقت را فهمید و تلاش کرد آبروی او را برگرداند. حالا دونیا پیشنهاد ازدواج مرد دیگری به نام پیوتر لوژین را پذیرفته است.
مادر این ازدواج را فرصتی برای بهتر شدن وضع خانواده می‌بیند. لوژین درآمد و جایگاه اجتماعی مناسبی دارد و قرار است به سن‌پترزبورگ بیاید. مادر امیدوار است این ازدواج در آینده حتی به راسکولنیکف کمک کند تا دوباره درسش را ادامه دهد و زندگی‌اش را سر و سامان بدهد.
اما راسکولنیکف نامه را طور دیگری می‌خواند. احساس می‌کند خواهرش به مردی که واقعاً دوستش ندارد جواب مثبت داده تا خودش و مادرشان را از فقر بیرون بکشد. از نگاه او، دونیا دارد آینده‌ی خودش را قربانی خانواده می‌کند و این فکر برایش قابل تحمل نیست.
خشم او فقط متوجه لوژین نیست. اینکه خواهرش بخواهد برای نجات او چنین بهایی بدهد، غرورش را هم جریحه‌دار می‌کند. در خیابان‌های شهر راه می‌رود و ذهنش میان مشکلات خانواده، زندگی سونیا و نقشه‌ای که برای آلیونا در سر دارد سرگردان است.
نظریه‌ای که آرام‌آرام به آزمایش تبدیل می‌شود
راسكولنیکف پیش از آغاز داستان مقاله‌ای نوشته و مدتی است درباره‌ی تفاوت انسان‌های عادی و استثنایی فکر می‌کند. هنوز تمام نظریه‌اش برای خواننده روشن نشده، اما پایه‌ی آن مشخص است: شاید قوانین اخلاقی و اجتماعی برای همه به یک اندازه الزام‌آور نباشند.
او به شخصیت‌های بزرگ تاریخی فکر می‌کند که برای رسیدن به اهدافشان از مرزهایی گذشته‌اند که اگر انسانی معمولی از آنها عبور کند مجرم شناخته می‌شود. سؤال راسکولنیکف این است که اگر کسی واقعاً توان ایجاد تغییری بزرگ را داشته باشد، آیا می‌تواند مانعی را که سر راهش قرار گرفته کنار بزند؟
در ذهن او، آلیونا کم‌کم به نمونه‌ی مناسبی برای آزمودن این فکر تبدیل می‌شود. راسکولنیکف پیرزن را فردی سودجو می‌بیند که از نیاز دیگران استفاده می‌کند و با خودش فکر می‌کند شاید پول او پس از مرگش بتواند صرف کارهای بهتری شود. به این ترتیب، قتل در ذهنش فقط یک سرقت نیست و با توجیه‌های اخلاقی و اجتماعی پوشانده می‌شود.
با این همه، خودش هم کاملاً به این استدلال‌ها باور ندارد. گاهی مسئله را پول می‌بیند، گاهی خدمت به دیگران و گاهی حذف کسی که او را بی‌فایده می‌داند. در بعضی لحظه‌ها هم ماجرا بیشتر شبیه آزمایش شخص خودش است: آیا واقعاً می‌تواند از مرزی عبور کند که دیگران جرئت عبور از آن را ندارند؟
رؤیای اسب و بخشی از وجود راسکولنیکف که مقاومت می‌کند
پیش از آنکه نقشه عملی شود، راسکولنیکف در خوابی سنگین به دوران کودکی‌اش برمی‌گردد. در رؤیا، در کنار پدرش شاهد آزار شدید اسبی بی‌دفاع به دست گروهی از مردم است. بعضی‌ها تماشا می‌کنند و بعضی با صحنه همراه می‌شوند، اما کودک نمی‌تواند آنچه را می‌بیند تحمل کند.
راسكولنیکف پس از بیدار شدن به‌شدت آشفته است. خواب به او یادآوری کرده که در وجودش فقط آن ذهن سرد و نظریه‌پردازی نیست که می‌تواند آدم‌ها را به «مفید» و «بی‌فایده» تقسیم کند. بخشی از وجودش هنوز در برابر خشونت واکنشی فوری و انسانی دارد.
برای مدتی دوباره تصمیم می‌گیرد نقشه را کنار بگذارد. احساس می‌کند شاید اساساً توان انجام چنین کاری را ندارد و همین فکر کمی آرامش به او می‌دهد. اما اتفاقی کوچک این آرامش را از بین می‌برد.
در بازار، کاملاً اتفاقی می‌شنود که لیزاوتا، خواهر آلیونا، عصر روز بعد در ساعت مشخصی بیرون از خانه خواهد بود. یعنی پیرزن مدتی تنها می‌ماند. فرصتی که راسکولنیکف تا آن لحظه فقط در خیال به آن فکر کرده بود، حالا زمان مشخصی پیدا کرده است.
از اینجا به بعد، خودش هم کمتر احساس می‌کند آزادانه میان انجام دادن و ندادن انتخاب می‌کند. انگار مجموعه‌ای از اتفاق‌ها او را به سوی تصمیمی هل می‌دهند که مدت‌ها پیش در ذهن خودش ساخته شده است.
روز جنایت
روز بعد راسکولنیکف دیر از خواب بیدار می‌شود و لحظه‌ای فکر می‌کند فرصت از دست رفته است. اما هنوز وقت دارد. با اضطراب آماده می‌شود و چیزی را همراه خودش می‌برد که قرار است به عنوان وسیله‌ای برای گرو گذاشتن به آلیونا نشان دهد تا ورودش به خانه طبیعی جلوه کند.
در تمام مسیر ذهنش آشفته است. گاهی روی کوچک‌ترین جزئیات تمرکز می‌کند و لحظه‌ای بعد تقریباً فراموش می‌کند قرار است چه کاری انجام دهد. نقشه‌ای که در ذهنش منظم و حساب‌شده به نظر می‌رسید، در واقعیت از همان ابتدا ناقص و نامطمئن است.
آلیونا او را به خانه راه می‌دهد. راسکولنیکف وسیله‌ای را که آورده به او می‌دهد و وقتی پیرزن مشغول بررسی آن می‌شود، تصمیمش را عملی می‌کند و او را می‌کشد. بعد با عجله دنبال پول و اشیای باارزش می‌گردد، اما برخلاف چیزی که پیش‌تر تصور کرده بود، نه آرامش دارد و نه می‌تواند خانه را با دقت بگردد.
درست همان موقع اتفاقی می‌افتد که در نقشه‌ی او جایی نداشته است. لیزاوتا زودتر از زمانی که راسکولنیکف انتظار داشت به خانه برمی‌گردد و ناگهان با صحنه روبه‌رو می‌شود. راسکولنیکف که می‌ترسد همه‌چیز فاش شود، او را هم می‌کشد.
قتل دوم هیچ‌کدام از توجیه‌هایی را که پیش‌تر درباره‌ی آلیونا ساخته بود ندارد. لیزاوتا همان کسی نیست که راسکولنیکف در ذهنش برای «بی‌فایده» بودن او دلیل آورده باشد؛ حضورش فقط اتفاقی پیش‌بینی‌نشده است. از همین لحظه، فاصله‌ی میان نظریه‌ی مرتب راسکولنیکف و واقعیت آشفته‌ی جنایت کاملاً آشکار می‌شود.
هنوز خطر تمام نشده است. چند نفر به ساختمان می‌آیند و پشت در آپارتمان آلیونا می‌ایستند. راسکولنیکف برای مدتی در شرایطی گرفتار می‌شود که هر لحظه ممکن است دیده شود، اما از شلوغی ساختمان و فرصتی کوتاه استفاده می‌کند و بدون اینکه شناخته شود فرار می‌کند.
وقتی به اتاق خودش می‌رسد، دیگر چیزی از تصویر مرد خونسردی که قرار بود آگاهانه از یک قانون عبور کند باقی نمانده است. خسته و پریشان روی تخت می‌افتد، در حالی که بخش واقعی «مکافات» مدت‌ها پیش از آنکه پلیس جرمی را به او ثابت کند آغاز شده است.
چیزهایی که دزدیده شدند اما هیچ استفاده‌ای پیدا نکردند
راسكولنیکف پس از بیدار شدن، با وحشت لباس‌ها و وسایلش را زیر و رو می‌کند. نمی‌تواند روی یک فکر تمرکز کند و مدام خیال می‌کند نشانه‌ای از جنایت را جا گذاشته است. چیزهایی که از خانه‌ی آلیونا برداشته هنوز پیش او هستند و حالا به جای اینکه ثروت به حساب بیایند، فقط خطرند.
کمی بعد آنها را جمع می‌کند و از خانه بیرون می‌رود. ابتدا می‌خواهد همه‌چیز را در آب بیندازد، اما سرانجام در گوشه‌ای دورافتاده آنها را زیر سنگ بزرگی پنهان می‌کند. حتی نمی‌داند دقیقاً چه مقدار پول یا چه اشیای باارزشی برداشته است.
همین رفتار از همان ابتدا درباره‌ی انگیزه‌ی او سؤال ایجاد می‌کند. اگر قتل فقط برای سرقت بود، انتظار می‌رفت دست‌کم بداند چه چیزی به دست آورده و از آن استفاده کند. اما اموال دزدیده‌شده تقریباً بلافاصله به چیزهایی تبدیل می‌شوند که فقط می‌خواهد هرچه زودتر از خودش دورشان کند.
احضاریه‌ای که ربطی به قتل ندارد
صبح پس از جنایت، خدمتکار ساختمان همراه با سرایدار کاغذی برای راسکولنیکف می‌آورد: باید به اداره‌ی پلیس برود. دیدن احضاریه کافی است تا وحشت کند. تصور می‌کند پلیس در کمتر از یک روز به او رسیده است.
اما وقتی وارد اداره می‌شود، می‌فهمد موضوع اصلاً قتل نیست. صاحبخانه به خاطر بدهی‌هایش شکایت کرده و او فقط برای مسئله‌ای مالی احضار شده است. برای چند دقیقه احساس می‌کند از خطری بزرگ جان سالم به در برده، اما حضور در اداره‌ی پلیس فشار زیادی به او می‌آورد.
در همان اتاق، مأموران درباره‌ی قتل آلیونا و لیزاوتا حرف می‌زنند. شنیدن جزئیات پرونده باعث می‌شود راسکولنیکف کنترلش را از دست بدهد و حالش بد شود. همین واکنش غیرعادی نخستین شک‌ها را در ذهن بعضی از افراد حاضر ایجاد می‌کند.
وقتی از اداره بیرون می‌آید، دیگر احساس امنیت ندارد. شاید پلیس هنوز مدرکی علیه او نداشته باشد، اما خودش نمی‌تواند رفتارش را کنترل کند. از اینجا به بعد، خطر فقط شواهدی نیست که ممکن است جا گذاشته باشد؛ ذهن و رفتار خودش هم ممکن است او را لو بدهند.
بیماری، تب و بازگشت رازومیخین
راسكولنیکف پس از مخفی کردن اشیای دزدیده‌شده به سراغ دوست قدیمی‌اش رازومیخین می‌رود. رازومیخین دانشجویی سخت‌کوش و اجتماعی است که با ترجمه و کارهای مختلف درآمد اندکی به دست می‌آورد. او هم فقیر است، اما برخلاف راسکولنیکف فقر باعث نشده از همه فاصله بگیرد و خودش را در انزوا حبس کند.
رازومیخین به دوستش پیشنهاد کار می‌دهد، اما راسکولنیکف تقریباً بلافاصله آن را رد می‌کند و می‌رود. خودش هم دقیق نمی‌داند چرا به دیدنش آمده است. انگار بخشی از وجودش به دنبال آدمی آشنا بوده و بخش دیگری نزدیکی هیچ‌کس را تحمل نمی‌کند.
پس از بازگشت، حال جسمی و ذهنی‌اش بدتر می‌شود و چند روز را در تب و بی‌خبری می‌گذراند. وقتی سرانجام حالش کمی بهتر می‌شود، می‌فهمد رازومیخین در این مدت از او مراقبت کرده و پزشکی به نام زوسیموف هم برای معاینه‌اش آمده است.
در همین روزها زامیتوف، کارمند جوان پلیس، نیز به دیدنش آمده و صحبت قتل پیش کشیده شده است. اطرافیان کم‌کم متوجه شده‌اند هر بار نام آلیونا یا پرونده مطرح می‌شود، حال راسکولنیکف تغییر می‌کند. او بیشتر از همیشه تلاش می‌کند عادی رفتار کند، اما همین تلاش گاهی او را مشکوک‌تر نشان می‌دهد.
دیدار لوژین و خشم راسکولنیکف
لوژین، نامزد دونیا، برای دیدن راسکولنیکف می‌آید. ظاهرش مرتب و رفتار اولیه‌اش مؤدبانه است، اما کم‌کم طرز فکرش درباره‌ی ازدواج روشن می‌شود. او از این تصور خوشش می‌آید که مرد با زنی کم‌دارایی ازدواج کند تا همسرش همیشه از جایگاه و لطف او آگاه باشد و خودش را مدیون او بداند.
این حرف‌ها همان چیزی است که راسکولنیکف از نامه‌ی مادرش حدس زده بود. احساس می‌کند لوژین عمداً دنبال زنی فقیر رفته تا در رابطه دست بالا را داشته باشد. گفت‌وگو کم‌کم به مشاجره می‌کشد و راسکولنیکف او را از اتاق بیرون می‌کند.
خشمش نسبت به لوژین واقعی است، اما حال خودش باعث می‌شود حتی در دفاع از خانواده هم نتواند رفتاری متعادل داشته باشد. از یک طرف نمی‌خواهد دونیا خودش را برای خانواده قربانی کند و از طرف دیگر حاضر نیست به خواهرش اجازه دهد خودش درباره‌ی آینده‌اش تصمیم بگیرد. محبت و غرور در رفتارش چنان در هم تنیده‌اند که جدا کردنشان آسان نیست.
بازی خطرناک با زامیتوف و بازگشت به محل جنایت
وقتی حال راسکولنیکف کمی بهتر می‌شود، ناگهان از اتاق بیرون می‌رود و در رستورانی با زامیتوف روبه‌رو می‌شود. گفت‌وگویشان خیلی زود به قتل آلیونا می‌رسد. به جای عوض کردن بحث، راسکولنیکف خودش موضوع را ادامه می‌دهد و عمداً به مرز خطر نزدیک می‌شود.
حتی درباره‌ی این حرف می‌زند که اگر خودش قاتل بود، چطور ممکن بود اموال دزدیده‌شده را پنهان کند. رفتارش آن‌قدر عجیب است که مرز میان پنهان کردن حقیقت و اعتراف کردن تقریباً محو می‌شود. انگار بخشی از وجودش می‌خواهد ببیند تا کجا می‌تواند به افشا شدن نزدیک شود و باز هم عقب بکشد.
بعد کار خطرناک‌تری می‌کند. به ساختمان محل قتل برمی‌گردد و وارد آپارتمانی می‌شود که حالا کارگرانی در آن مشغول‌اند. درباره‌ی اتفاق شب قتل سؤال می‌کند و با کسانی که آنجا هستند رفتاری دارد که نمی‌تواند عادی به نظر برسد.
این بازگشت هیچ فایده‌ی منطقی برایش ندارد و فقط احتمال شک کردن دیگران را بیشتر می‌کند. اما راسکولنیکف در این مرحله دیگر کسی نیست که بتوان رفتارش را با یک هدف ساده توضیح داد؛ هم می‌خواهد نجات پیدا کند و هم به شکلی عجیب مدام خودش را به همان چیزی نزدیک می‌کند که بیش از همه از آن می‌ترسد.
مرگ مارملادف و نزدیک‌تر شدن راسکولنیکف به خانواده‌ی او
در راه بازگشت، راسکولنیکف در خیابان جمعیتی می‌بیند و متوجه می‌شود مردی در حادثه‌ای با یک کالسکه به‌شدت آسیب دیده است. وقتی نزدیک می‌شود، مارملادف را می‌شناسد. اصرار می‌کند او را به خانه‌اش ببرند و هزینه‌ی پزشک را هم خودش می‌دهد.
مارملادف مدت زیادی زنده نمی‌ماند. خانواده‌اش بار دیگر در شرایطی قرار گرفته‌اند که علاوه بر فقر باید با مرگ پدر هم روبه‌رو شوند. سونیا به خانه می‌آید و راسکولنیکف این بار او را از نزدیک می‌بیند.
او تقریباً همه‌ی پولی را که مادرش برایش فرستاده به کاترینا می‌دهد. برای کسی که خودش حتی نمی‌تواند اجاره‌اش را بپردازد، این کار عجیب به نظر می‌رسد، اما باز هم دو سوی شخصیتش را کنار هم می‌بینیم: مردی که دو نفر را کشته و مردی که با دیدن رنج خانواده‌ای دیگر حاضر است همه‌ی پولش را ببخشد.
پس از بیرون آمدن از خانه‌ی مارملادف، برای مدتی احساس می‌کند حالش بهتر شده است. کمک کردن به دیگران انگار دوباره او را به زندگی و آدم‌های اطرافش وصل می‌کند. اما وقتی همراه رازومیخین به اتاق خودش برمی‌گردد، با اتفاق تازه‌ای روبه‌رو می‌شود: مادر و دونیا به سن‌پترزبورگ آمده‌اند و منتظر او هستند.
خانواده‌ای که راسکولنیکف دوستشان دارد اما نمی‌تواند کنارشان بماند
دیدن مادر و خواهر باید خوشحال‌کننده باشد، اما راسکولنیکف از نظر روانی در وضعی نیست که بتواند این دیدار را تحمل کند. هیجان دیدن آنها با فشار رازی که پنهان کرده در هم می‌آمیزد و حالش دوباره بد می‌شود. دونیا و مادرش از دیدن وضع او وحشت می‌کنند.
روز بعد، رازومیخین عملاً میان راسکولنیکف و خانواده‌اش واسطه می‌شود. به دونیا و مادرش اطمینان می‌دهد که حال جسمی او بهتر شده و آرام‌آرام اعتمادشان را جلب می‌کند. در همین رفت‌وآمدها، علاقه‌ی رازومیخین به دونیا نیز شکل می‌گیرد.
راسكولنیکف همچنان با ازدواج خواهرش مخالف است و صریح می‌گوید باید رابطه‌اش را با لوژین تمام کند. دونیا حاضر نیست فقط چون برادرش چنین خواسته، نامزدی را به هم بزند. می‌خواهد خودش لوژین را بسنجد و بر اساس رفتارش تصمیم بگیرد.
لوژین پیش‌تر در نامه‌ای خواسته بود راسکولنیکف در دیدار خانوادگی حضور نداشته باشد. دونیا عمداً برخلاف خواسته‌ی او برادرش را هم دعوت می‌کند. همین جلسه خیلی زود به موقعیتی تبدیل می‌شود که شخصیت واقعی لوژین را روشن‌تر می‌کند.
وقتی می‌بیند دونیا حاضر نیست بی‌چون‌وچرا میان او و خانواده‌اش طرف او را بگیرد، لحنش عوض می‌شود. کمک‌های احتمالی خودش را به رخ می‌کشد و انتظار قدردانی و فرمان‌برداری بیشتری دارد. دونیا سرانجام نامزدی را به هم می‌زند و لوژین با خشم آنجا را ترک می‌کند.
در مقابل، رازومیخین هر روز بیشتر به خانواده نزدیک می‌شود. رفتار صادقانه، عملی و وفادارانه‌ی او کمی ثبات به زندگی آشفته‌ی آنها می‌دهد. برای راسکولنیکف نیز رازومیخین به کسی تبدیل می‌شود که می‌تواند مطمئن باشد در صورت نبودنش از مادر و دونیا مراقبت خواهد کرد.
ورود پورفیری و شروع بازپرسی واقعی
یکی از نگرانی‌های راسکولنیکف این است که چند وسیله نزد آلیونا گرو گذاشته بود و نامش در میان مشتریان او ثبت شده است. رازومیخین پیشنهاد می‌کند برای پیگیری این وسایل با پورفیری پتروویچ، بازپرس پرونده و از خویشاوندان خودش، صحبت کند. راسکولنیکف می‌پذیرد، اما می‌داند این دیدار می‌تواند خطرناک باشد.
پورفیری از همان ابتدا مثل یک بازپرس معمولی رفتار نمی‌کند. گفت‌وگو دوستانه، گاهی شوخ و حتی پراکنده به نظر می‌رسد، اما راسکولنیکف احساس می‌کند پشت هر سؤال منظور دیگری پنهان شده است. حضور زامیتوف هم اضطرابش را بیشتر می‌کند.
بعد پورفیری از مقاله‌ای حرف می‌زند که راسکولنیکف مدتی پیش نوشته و خودش حتی نمی‌دانسته منتشر شده است. مقاله درباره‌ی جرم و تفاوت انسان‌های عادی و استثنایی است. حالا نظریه‌ای که تا اینجا بیشتر در ذهن راسکولنیکف دیده بودیم، به موضوع گفت‌وگویی مستقیم تبدیل می‌شود.
انسان‌های عادی و انسان‌های استثنایی
راسكولنیکف توضیح می‌دهد بیشتر مردم باید از قوانین موجود پیروی کنند، اما ممکن است در طول تاریخ افرادی پیدا شوند که اندیشه‌ای تازه برای بشر دارند و برای تحقق آن ناچار شوند از بعضی قوانین بگذرند. منظورش این نیست که هرکس خودش را بزرگ بداند حق انجام هر کاری دارد، اما عملاً برای انسان‌های استثنایی آزادی بیشتری از مردم معمولی در نظر می‌گیرد.
نمونه‌هایی مثل ناپلئون در ذهن او حضور دارند. فرمانروایی که در راه رسیدن به قدرت باعث مرگ انسان‌های زیادی شده، در کتاب‌های تاریخ الزاماً مثل یک مجرم عادی دیده نمی‌شود. راسکولنیکف همین تفاوت را زیر سؤال می‌برد: چه چیزی باعث می‌شود عبور یک نفر از مرزها جنایت باشد و عبور فردی دیگر بخشی از «تاریخ» به حساب بیاید؟
پورفیری بیشتر از خود نظریه، به کسی که آن را نوشته علاقه دارد. آرام‌آرام بحث را به طرف راسکولنیکف می‌کشاند: اگر نویسنده‌ی چنین مقاله‌ای خودش را یکی از همان انسان‌های استثنایی بداند چه؟ اگر کسی اشتباه کند و خیال کند حق دارد از قانون عبور کند چه اتفاقی می‌افتد؟
راسكولنیکف می‌کوشد خونسرد بماند، اما احساس می‌کند پورفیری عمداً تحریکش می‌کند. بازپرس در پایان حتی درباره‌ی زمان رفت‌وآمد او به خانه‌ی آلیونا سؤال‌هایی می‌پرسد که می‌توانند به شب قتل مربوط باشند. راسکولنیکف از آنجا بیرون می‌آید، بی‌آنکه بداند پورفیری واقعاً تا چه اندازه به او شک کرده است.
مردی که او را «قاتل» می‌خواند
پس از دیدار با پورفیری، راسکولنیکف بیشتر از قبل به اطرافیانش بدبین می‌شود. وقتی به خانه برمی‌گردد، می‌شنود مرد ناشناسی سراغش را گرفته است. او مرد را در خیابان پیدا می‌کند، اما غریبه بدون هیچ توضیحی او را قاتل می‌خواند و دور می‌شود.
همین یک کلمه کافی است تا تعادل شکننده‌ی راسکولنیکف به هم بریزد. نمی‌داند مرد چه دیده یا چه شنیده و ذهنش فوراً بدترین احتمال‌ها را می‌سازد. همان شب خواب آشفته‌ای درباره‌ی آلیونا می‌بیند و وقتی بیدار می‌شود، متوجه می‌شود مردی غریبه در اتاقش نشسته است.
این مرد سویدریگایلف است.
سویدریگایلف؛ مردی از گذشته‌ی دونیا
نام سویدریگایلف را راسکولنیکف پیش‌تر در نامه‌ی مادرش شنیده بود. او همان کارفرمای سابق دونیاست که علاقه و رفتارش برای خواهر راسکولنیکف دردسر درست کرده بود. حالا همسرش مارفا پتروونا مرده و خودش به سن‌پترزبورگ آمده است.
سویدریگایلف شخصیتی نیست که راسکولنیکف بتواند به‌آسانی درباره‌اش حکم بدهد. بعضی رفتارها و چیزهایی که از گذشته‌اش شنیده تاریک‌اند، اما در عین حال گاهی سخاوتمند و حتی بی‌پرده به نظر می‌رسد. در نخستین دیدار می‌گوید هنوز می‌خواهد با دونیا صحبت کند و حتی پیشنهاد مالی قابل توجهی مطرح می‌کند.
همچنین خبر می‌دهد مارفا پتروونا برای دونیا ارثی گذاشته است. راسکولنیکف به او اعتماد ندارد و نمی‌خواهد اجازه دهد دوباره وارد زندگی خواهرش شود، اما دیگر نمی‌تواند حضور سویدریگایلف در شهر را نادیده بگیرد.
از طرفی، زندگی این مرد در بعضی زمینه‌ها به راسکولنیکف نزدیک می‌شود. هر دو از محدودیت‌های اخلاقی معمول فاصله گرفته‌اند، هرچند دلیل و شکل این فاصله کاملاً یکی نیست. این شباهت آزاردهنده بعدتر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
سونیا و داستان لازاروس
راسكولنیکف کم‌کم به سونیا نزدیک‌تر می‌شود. برایش عجیب است که دختری با چنین زندگی سختی هنوز نوعی ایمان و دلبستگی به دیگران را حفظ کرده است. از نگاه او، سونیا هم از یکی از مرزهای جامعه عبور کرده، اما دلیل این عبور درست در نقطه‌ی مقابل خودش قرار دارد: سونیا خودش را برای دیگران قربانی کرده، در حالی که راسکولنیکف دیگران را وسیله‌ی آزمودن خودش کرده است.
در یکی از دیدارها، از سونیا می‌خواهد بخشی از انجیل را درباره‌ی لازاروس بخواند؛ داستان مردی که پس از مرگ دوباره زنده می‌شود. سونیا ابتدا از خواندن در حضور او معذب است، اما سرانجام قبول می‌کند.
راسكولنیکف با دقت گوش می‌دهد. هنوز توبه نکرده و حتی تصمیم قطعی برای اعتراف ندارد، اما موضوع بازگشت به زندگی در زمانی مطرح می‌شود که خودش احساس می‌کند از دیگر آدم‌ها بریده است. سونیا هنوز نمی‌داند چرا این داستان برای او چنین اهمیتی پیدا کرده است.
چیزی که هیچ‌کدام نمی‌دانند این است که سویدریگایلف در اتاق مجاور سونیا ساکن شده و می‌تواند بعضی از گفت‌وگوهایشان را بشنود. همین نزدیکی بعداً او را از رازی باخبر می‌کند که می‌تواند سرنوشت چند نفر را عوض کند.
دومین نبرد با پورفیری
راسكولنیکف بار دیگر به دیدن پورفیری می‌رود. این بار دیگر تحمل بازی‌های مبهم بازپرس را ندارد و تقریباً از او می‌خواهد یا رسماً متهمش کند یا دست از این بازی روانی بردارد. پورفیری همچنان آرام است و به جای اینکه مدرکی روشن روی میز بگذارد، از رفتار راسکولنیکف و اتفاق‌هایی که پیرامون پرونده افتاده حرف می‌زند.
بازپرس از بازگشت او به ساختمان محل قتل هم خبر دارد. هر سؤال طوری مطرح می‌شود که ممکن است نشانه‌ی دانستن حقیقت باشد یا فقط ترفندی برای ترساندن راسکولنیکف. او به جایی می‌رسد که تقریباً مطمئن می‌شود پورفیری می‌خواهد کاری کند خودش را لو بدهد.
در اوج این فشار، ناگهان اتفاقی پیش‌بینی‌نشده رخ می‌دهد. نیکلای، یکی از کارگرانی که در جریان تحقیقات به او شک کرده بودند، وارد می‌شود و قتل‌ها را گردن می‌گیرد. اعتراف او جلسه را به هم می‌زند و راسکولنیکف موقتاً فرصتی پیدا می‌کند از فشار مستقیم بیرون بیاید.
پورفیری با وجود اعتراف نیکلای باور نکرده راسکولنیکف بی‌گناه است. رفتار و حالت روانی او هنوز در ذهن بازپرس با پرونده گره خورده، اما فعلاً نمی‌تواند همان بازی را ادامه دهد. راسکولنیکف از اداره بیرون می‌آید و برای مدتی احساس می‌کند شاید راهی برای نجاتش باز شده باشد.
کمی بعد مردی که در خیابان او را «قاتل» خوانده بود دوباره پیدایش می‌شود. معلوم می‌شود اطلاعاتش بسیار کمتر از چیزی بوده که راسکولنیکف تصور می‌کرد و بخشی از شک او فقط از رفتار عجیب راسکولنیکف هنگام بازگشت به ساختمان قتل آمده بود. خطر برای لحظه‌ای کمتر به نظر می‌رسد، اما ذهن راسکولنیکف هنوز آرام نمی‌گیرد.
پایان رابطه‌ی دونیا و لوژین
در همین روزها، لوژین از به هم خوردن نامزدی‌اش خشمگین است و بیش از همه راسکولنیکف را مقصر می‌داند. فکر می‌کند اگر اعتبار و نفوذ او را از بین ببرد، شاید بتواند جایگاه خودش را نزد دونیا و خانواده‌اش پس بگیرد. همین خشم او را به نقشه‌ای می‌رساند که قربانی مستقیمش سونیاست.
پیش از مراسم یادبود مارملادف، لوژین سونیا را نزد خودش می‌خواند و ظاهراً از سر خیرخواهی مقداری پول به او می‌دهد. مرد دیگری به نام لبزیاتنیکف، که با لوژین زندگی می‌کند، همان نزدیکی حضور دارد. این جزئیات کمی بعد اهمیت پیدا می‌کنند.
در مراسم، لوژین ناگهان وارد می‌شود و سونیا را به دزدی متهم می‌کند. پس از جست‌وجو اسکناسی در لباس سونیا پیدا می‌شود و برای لحظه‌ای همه‌چیز علیه اوست. سونیا وحشت‌زده است و نمی‌داند پول چطور آنجا قرار گرفته است.
لبزیاتنیکف وارد می‌شود و می‌گوید خودش دیده لوژین بی‌خبر از سونیا پول را در لباس او گذاشته است. راسکولنیکف هم انگیزه‌ی کارش را برای جمع توضیح می‌دهد: لوژین می‌خواسته سونیا را بی‌آبرو کند و از رابطه‌ی او با راسکولنیکف برای ضربه زدن به خانواده‌ی دونیا استفاده کند.
نقشه شکست می‌خورد و لوژین رسوا از جمع بیرون می‌رود. برای دونیا نیز دیگر تردیدی باقی نمی‌ماند که پایان دادن به آن نامزدی تصمیم درستی بوده است.
اعتراف راسکولنیکف به سونیا
پس از مراسم، راسکولنیکف به اتاق سونیا می‌رود. مدتی است به او گفته می‌داند چه کسی آلیونا و لیزاوتا را کشته و حالا زمان گفتن حقیقت رسیده است. اما حتی در این لحظه هم نمی‌تواند یکباره اعتراف کند و ماجرا را تمام‌شده بداند.
سرانجام سونیا می‌فهمد قاتل مقابل خودش نشسته است. این حقیقت برایش سنگین‌تر از آن است که بتواند فوراً هضمش کند، به‌خصوص اینکه لیزاوتا را هم می‌شناخته است. بااین‌حال واکنشش فقط ترس یا پس زدن راسکولنیکف نیست؛ می‌خواهد بفهمد چرا این کار را کرده است.
همین سؤال راسکولنیکف را به مشکلی می‌رساند که خودش هم هنوز جواب روشنی برایش ندارد. اول از پول حرف می‌زند، اما خیلی زود معلوم می‌شود اگر پول هدف اصلی بود، رفتارش پس از قتل معنایی نداشت. بعد می‌گوید شاید می‌خواسته با پول آلیونا زندگی خودش و خانواده‌اش را بهتر کند، اما این توضیح هم برای خودش قانع‌کننده نیست.
از این می‌گوید که شاید می‌خواسته انسانی زیان‌آور را از میان بردارد تا بتواند به آدم‌های بیشتری کمک کند، اما باز هم احساس می‌کند این فقط یکی از توجیه‌هایی بوده که پیش از جنایت برای خودش ساخته است. کم‌کم به چیزی نزدیک‌تر به انگیزه‌ی واقعی خودش می‌رسد: می‌خواسته بفهمد آیا جرئت عبور از مرز را دارد یا نه.
آیا او یکی از همان انسان‌های استثنایی است که در مقاله‌اش درباره‌شان نوشته بود؟ آیا می‌تواند قانونی را بشکند و بعد مثل انسان‌های «بزرگ» تاریخ، بی‌آنکه در هم بریزد به زندگی ادامه دهد؟ آلیونا تا حدی به وسیله‌ای برای آزمایش همین سؤال تبدیل شده بود.
اما نتیجه‌ی آزمایش هیچ شباهتی به چیزی ندارد که انتظارش را می‌کشید. پس از قتل نه احساس آزادی می‌کند و نه قدرت. از دیگران بریده، از خانواده‌اش فرار می‌کند و هر گفت‌وگو درباره‌ی پرونده می‌تواند او را تا مرز فروپاشی ببرد.
سونیا از او می‌خواهد دیگر پنهان نشود. از نگاه او، راه بیرون آمدن از این انزوا از پذیرفتن کاری که کرده شروع می‌شود. راسکولنیکف هنوز آماده‌ی اعتراف نیست، اما برای نخستین بار راز خودش را با اراده‌ی خودش در اختیار یک انسان دیگر گذاشته است.
چیزی که نمی‌داند این است که این اعتراف فقط میان او و سونیا نمانده است. سویدریگایلف از اتاق کناری بخشی از گفت‌وگو را شنیده و حالا می‌داند قاتل واقعی چه کسی است.
فروپاشی کاترینا ایوانونا
پس از مرگ مارملادف، وضع خانواده بدتر شده و کاترینا ایوانونا، که از قبل هم بیمار بود، زیر فشار فقر و اندوه کم‌کم توانش را از دست می‌دهد. مراسم یادبود نیز به جای آنکه کمی آرامش و احترام برایش بیاورد، با دعوا و رسوایی تمام شده است.
مدتی بعد، کودکان را با خودش به خیابان می‌برد و می‌کوشد با نمایش و جلب توجه مردم پولی به دست بیاورد. رفتار او آشکارا از حالت عادی خارج شده و سونیا و دیگران تلاش می‌کنند آرامش کنند.
کاترینا دیگر توان تحمل فشار جسمی و روانی را ندارد و کمی بعد می‌میرد. با مرگ او، کودکان خانواده‌ی مارملادف هم پدر و مادرشان را از دست می‌دهند و مسئولیت سنگین‌تری روی دوش سونیا می‌افتد.
در همین مقطع، سویدریگایلف رفتاری می‌کند که نمی‌گذارد او را به‌سادگی فقط یک مرد شرور بدانیم. پیشنهاد می‌دهد هزینه‌های مربوط به کاترینا را بپردازد و برای آینده‌ی کودکان هم پولی کنار بگذارد. بعد با چند جمله به راسکولنیکف می‌فهماند از راز او و گفت‌وگویش با سونیا خبر دارد.
پورفیری دیگر بازی نمی‌کند
پس از اعتراف به سونیا و مرگ کاترینا، راسکولنیکف مدتی سردرگم است. هنوز می‌تواند به فرار فکر کند، به‌خصوص که نیکلای قتل‌ها را گردن گرفته است. اما فشار این بار از جای دیگری برمی‌گردد.
پورفیری خودش به دیدن راسکولنیکف می‌آید. برخلاف دیدارهای قبلی، دیگر خبری از آن همه شوخی و بازی مبهم نیست. بازپرس تقریباً مستقیم می‌گوید اعتراف نیکلای را باور ندارد و مطمئن است قاتل واقعی راسکولنیکف است.
با این حال هنوز مدرک کافی ندارد که فوراً او را بازداشت کند. اطمینان شخصی پورفیری با چیزی که در دادگاه قابل اثبات باشد فرق دارد و همین باعث شده تا آن لحظه دست نگه دارد. حتی به راسکولنیکف فرصت می‌دهد خودش اعتراف کند.
پورفیری معتقد است راسکولنیکف نمی‌تواند مدت زیادی با این وضعیت زندگی کند. پیش‌بینی می‌کند دیر یا زود به جایی می‌رسد که خودش می‌خواهد این تعقیب و پنهان‌کاری تمام شود. یادآوری می‌کند اعتراف داوطلبانه هم ممکن است در حکم دادگاه به سودش تمام شود.
راسكولنیکف هنوز تسلیم نمی‌شود. اینکه پورفیری مدرک قاطع ندارد، دوباره فکر فرار را در ذهنش زنده می‌کند، اما حالا مشکل دیگری هم هست: سویدریگایلف حقیقت را می‌داند.
سویدریگایلف و رازی که در اختیار دارد
راسكولنیکف به دنبال سویدریگایلف می‌رود تا بفهمد با اطلاعاتی که دارد چه می‌خواهد بکند. سویدریگایلف همچنان مبهم حرف می‌زند و درباره‌ی گذشته، زندگی خودش و علاقه‌اش به دونیا صحبت می‌کند. راسکولنیکف نمی‌تواند بفهمد او فقط با ذهنش بازی می‌کند یا واقعاً نقشه‌ای دارد.
سویدریگایلف در این مرحله به شکلی عجیب شبیه آینه‌ای در برابر راسکولنیکف قرار می‌گیرد. او هم بسیاری از قواعد اخلاقی معمول را چندان جدی نمی‌گیرد، اما برخلاف راسکولنیکف برای توجیه خودش به نظریه‌ای بزرگ پناه نمی‌برد. بیشتر بر اساس میل، خستگی و فرصت‌هایی که پیش می‌آیند زندگی می‌کند.
در عین حال، گاهی کارهایی از او سر می‌زند که با تصویر قبلی‌اش جور درنمی‌آیند. برای خانواده‌ی مارملادف پول فراهم می‌کند، برای چند نفر دیگر هم کمک‌هایی کنار می‌گذارد و به نظر می‌رسد درباره‌ی آینده‌ی خودش تصمیمی گرفته که هنوز کسی از آن خبر ندارد.
مهم‌تر از همه اینکه هنوز به دونیا فکر می‌کند. دانستن راز راسکولنیکف حالا وسیله‌ای به دستش داده که می‌تواند با کمک آن به خواهر او نزدیک شود.
آخرین دیدار دونیا و سویدریگایلف
سویدریگایلف دونیا را به دیداری می‌کشاند و می‌گوید درباره‌ی راسکولنیکف چیزی بسیار مهم می‌داند. دونیا به امید اینکه حقیقت را درباره‌ی برادرش بفهمد همراه او می‌رود، اما خیلی زود متوجه می‌شود این دیدار خطرناک‌تر از چیزی است که انتظار داشته است.
سویدریگایلف راز قتل را برایش آشکار می‌کند و بعد می‌کوشد از موقعیت و احساس دونیا نسبت به برادرش به نفع خودش استفاده کند. می‌گوید می‌تواند به راسکولنیکف برای فرار کمک کند، اما هم‌زمان خواسته‌های شخصی خودش را هم پیش می‌کشد. دونیا حاضر نیست زیر این فشار تسلیم شود.
مواجهه‌ی آنها متشنج می‌شود، اما چیزی که در پایان برای سویدریگایلف روشن می‌شود از هر تهدیدی مهم‌تر است: دونیا دوستش ندارد و قرار نیست این احساس تغییر کند. وقتی این حقیقت را می‌پذیرد، اجازه می‌دهد دونیا برود.
پس از این دیدار، سویدریگایلف بخشی از پولش را میان کسانی که می‌خواهد به آنها کمک کند تقسیم می‌کند و چند کار ناتمام را سر و سامان می‌دهد. کمی بعد به زندگی خودش پایان می‌دهد و حضورش در داستان تمام می‌شود.
با کنار رفتن سویدریگایلف، یکی از راه‌هایی که شاید می‌توانست راسکولنیکف را به فرار برساند هم از میان می‌رود. اما تصمیم اصلی او دیگر فقط به امکان عملی فرار بستگی ندارد. باید انتخاب کند آیا می‌خواهد باقی زندگی‌اش را صرف پنهان کردن جنایت کند یا نه.
خداحافظی با مادر و دونیا
راسكولنیکف پیش از رفتن به پلیس به دیدن مادرش می‌رود. پولخریا تمام حقیقت را نمی‌داند، اما مدت‌هاست فهمیده اتفاقی جدی برای پسرش افتاده است. بیماری، رفتارهای عجیب، شایعات و فاصله گرفتن او چیزهایی نیستند که یک مادر بتواند به‌سادگی نادیده بگیرد.
راسكولنیکف نمی‌تواند آشکارا اعتراف کند، اما طوری با مادرش حرف می‌زند که انگار ممکن است برای مدت زیادی از او جدا شود. هنوز به محبت مادر نیاز دارد و در همان حال می‌داند اگر او حقیقت را بفهمد چه رنجی خواهد کشید.
بعد با دونیا روبه‌رو می‌شود. خواهرش حالا تقریباً فهمیده چه اتفاقی افتاده و راسکولنیکف به او می‌گوید قصد دارد خودش را معرفی کند. دونیا از تصمیمش حمایت می‌کند، هرچند پذیرفتن این حقیقت برایش بسیار دردناک است.
این دیدارها بار دیگر یکی از تناقض‌های اصلی شخصیت راسکولنیکف را آشکار می‌کنند. نظریه‌اش به او می‌گفت انسان استثنایی باید بتواند از ملاحظات معمول عبور کند، اما خودش نمی‌تواند تأثیر کارش را بر کسانی که دوستشان دارد کاملاً کنار بگذارد.
سونیا، میدان شهر و راه اداره‌ی پلیس
راسكولنیکف پیش از رفتن به اداره‌ی پلیس نزد سونیا می‌رود. هنوز میان پذیرفتن حقیقت و مقاومت در برابر آن سرگردان است و حتی از خودش عصبانی است که چرا باید تسلیم شود. سونیا صلیبی به او می‌دهد و همراهش می‌ماند، اما تصمیم نهایی باید از خود راسکولنیکف بیاید.
سونیا از او خواسته بود در برابر مردم مسئولیت کارش را بپذیرد. راسکولنیکف در راه اداره، در میدان شهر لحظه‌ای به این خواسته عمل می‌کند، اما واکنش مردم بیشتر تمسخر و سردرگمی است تا فهمیدن معنای رفتار او. فاصله‌ی میان تجربه‌ی درونی راسکولنیکف و زندگی عادی شهر همچنان باقی است.
سرانجام وارد اداره‌ی پلیس می‌شود و با ایلیا پتروویچ روبه‌رو می‌شود. چند دقیقه درباره‌ی موضوعات دیگری حرف می‌زنند و راسکولنیکف تقریباً بدون اعتراف از ساختمان بیرون می‌آید.
بیرون، سونیا را می‌بیند که هنوز منتظرش مانده است. همین حضور آرام تصمیمش را دوباره تغییر می‌دهد. برمی‌گردد، وارد اداره می‌شود و این بار اعتراف می‌کند که آلیونا و لیزاوتا را کشته و اموال پیرزن را برداشته است.
اما اعتراف به این معنا نیست که دگرگونی اخلاقی او همان‌جا کامل شده باشد.
دادگاه و حکم راسکولنیکف
راسكولنیکف در تحقیقات بعدی جزئیات جرم را توضیح می‌دهد و حتی محل پنهان کردن اشیای دزدیده‌شده را نشان می‌دهد؛ اطلاعاتی که دیگر جایی برای تردید درباره‌ی مجرم بودن او باقی نمی‌گذارند. یکی از چیزهایی که برای دادگاه عجیب است این است که او حتی نمی‌دانسته دقیقاً چه مقدار پول برداشته و هیچ‌وقت از اموال دزدیده‌شده استفاده نکرده است.
هنگام تعیین حکم، وضعیت روانی او در زمان وقوع جرم و رفتارهای عجیبش در ماه‌های پیش از اعتراف در نظر گرفته می‌شود. افرادی هم درباره‌ی بعضی کارهای خوب گذشته‌اش شهادت می‌دهند؛ از جمله کمک‌هایی که در دوران دانشجویی به دیگران کرده بود. اعتراف داوطلبانه‌اش نیز به نفع او تمام می‌شود.
در پایان، راسکولنیکف به هشت سال تبعید همراه با کار اجباری در سیبری محکوم می‌شود. از نظر قانونی، پرونده تقریباً بسته شده است. قاتل پیدا شده، اعتراف کرده و مجازاتش هم مشخص شده است.
اما داستایفسکی رمان را همین‌جا تمام نمی‌کند. اگر داستان با محکومیت راسکولنیکف پایان می‌یافت، «مکافات» عمدتاً همان مجازات قانونی بود؛ در حالی که مهم‌ترین سؤال کتاب هنوز بی‌پاسخ مانده است: خود راسکولنیکف درباره‌ی کاری که کرده چه فکر می‌کند؟
دونیا و رازومیخین پس از محکومیت
در سن‌پترزبورگ، رازومیخین بیش از گذشته کنار خانواده‌ی راسکولنیکف می‌ماند. رابطه‌ی او و دونیا که از نخستین روزهای ورود خانواده شکل گرفته بود جدی‌تر می‌شود و سرانجام آن دو با یکدیگر ازدواج می‌کنند.
آنها تصمیم دارند در آینده شرایطی فراهم کنند تا بتوانند به راسکولنیکف نزدیک‌تر باشند. زندگی دونیا پس از ماه‌ها فشار، ماجرای لوژین، سویدریگایلف و پرونده‌ی برادرش کم‌کم شکل تازه‌ای پیدا می‌کند.
وضع مادر راسکولنیکف متفاوت است. خانواده تلاش می‌کند همه‌ی حقیقت را مستقیم به او نگوید، اما می‌داند اتفاق بزرگی برای پسرش افتاده است. سلامت جسمی و روانی‌اش رو به وخامت می‌رود و مدتی بعد می‌میرد.
راسكولنیکف در سیبری خبر این اتفاق‌ها را از طریق سونیا و نامه‌های خانواده می‌شنود. فاصله‌ی جغرافیایی حالا به جدایی‌ای واقعی تبدیل شده است؛ اما برخلاف ماه‌های پس از جنایت، این بار کسی هست که با خواست خودش این فاصله را طی کرده تا نزدیک او بماند.
سونیا در سیبری
سونیا به شهری نزدیک محل زندان راسکولنیکف می‌رود و زندگی ساده‌ای برای خودش دست‌وپا می‌کند. مرتب به دیدنش می‌آید و از راه نامه خانواده را از وضع او باخبر می‌کند. حتی بسیاری از زندانیان دیگر هم به سونیا علاقه و احترام پیدا می‌کنند.
راسكولنیکف در آغاز پاسخ گرمی به این فداکاری نمی‌دهد. حضور سونیا را پذیرفته، اما هنوز میان خودش و او دیواری نگه داشته است. حتی بعد از اعتراف و محکومیت، از نظر ذهنی همچنان با همان مسئله‌ی قدیمی درگیر است.
او هنوز الزاماً فکر نمی‌کند نظریه‌اش از اساس غلط بوده است. بیشتر از این رنج می‌برد که نتوانسته مثل انسانی که در ذهنش «استثنایی» می‌نامید از جرم عبور کند. مدتی شکست خودش برایش مهم‌تر از رنج قربانیان یا معنای اخلاقی کاری است که کرده است.
زندانیان دیگر هم این غرور و فاصله را حس می‌کنند و چندان دوستش ندارند. راسکولنیکف از آنها جداست، درست همان‌طور که پیش از جنایت خودش را از مردم عادی سن‌پترزبورگ جدا می‌کرد. حکم دادگاه محل زندگی‌اش را عوض کرده، اما هنوز نتوانسته آن جدایی درونی را از بین ببرد.
بیماری، رؤیایی درباره‌ی جهانی که همه خود را صاحب حقیقت می‌دانند
راسكولنیکف در زندان بیمار می‌شود و مدتی تحت مراقبت قرار می‌گیرد. در همین دوره رؤیایی می‌بیند که در آن نوعی بیماری فکری در سراسر جهان پخش شده و هرکس با اطمینان کامل باور دارد فقط خودش حقیقت را می‌فهمد.
هیچ‌کس نمی‌تواند دیگری را قانع کند، چون هر فرد عقل و داوری خودش را معیار مطلق می‌داند. همکاری از میان می‌رود و جامعه به آشوب کشیده می‌شود. این رؤیا با همان غروری پیوند دارد که راسکولنیکف را به تقسیم انسان‌ها و آزمودن «استثنایی بودن» خودش رسانده بود.
پس از بیماری، رابطه‌ی او با سونیا هم کم‌کم تغییر می‌کند. این تغییر ناگهانی و نمایشی نیست و حتی خود راسکولنیکف هم در آغاز دقیقاً نمی‌فهمد چه چیزی در او عوض شده است.
آغاز چیزی که هنوز کامل نشده است
در یکی از دیدارها، راسکولنیکف برای نخستین بار به شکلی متفاوت با سونیا روبه‌رو می‌شود. احساسی که مدت‌ها زیر غرور، ترس و بیگانگی پنهان شده بود خودش را نشان می‌دهد و او می‌فهمد حضور سونیا فقط بخشی از مجازات یا یادآور اعترافش نیست.
سونیا هم این تغییر را حس می‌کند. هنوز سال‌های زیادی از محکومیت راسکولنیکف باقی مانده و هیچ مشکلی با یک لحظه‌ی عاطفی حل نشده است، اما برای نخستین بار فکر کردن به آینده معنایی واقعی پیدا می‌کند.
کتابی که سونیا همراه داشته نزد راسکولنیکف می‌ماند. او هنوز به انسانی کاملاً تازه تبدیل نشده و داستایفسکی هم چنین ادعایی نمی‌کند. آنچه در پایان می‌بینیم بیشتر شروع یک روند تازه است.
راسكولنیکف در ابتدای داستان می‌خواست بفهمد آیا می‌تواند خودش را بالاتر از دیگران قرار دهد و از مرزی عبور کند که برای مردم عادی ممنوع است. در پایان، نخستین نشانه‌ی تغییر زمانی پیدا می‌شود که دوباره می‌تواند با انسانی دیگر رابطه‌ای واقعی برقرار کند. مجازات قانونی‌اش آغاز شده، اما دگرگونی درونی او تازه ممکن شده است.
تحلیل جنایت و مکافات
راسکولنیکف واقعاً چرا مرتکب جنایت می‌شود؟
یکی از دلایلی که نمی‌توان «جنایت و مکافات» را به داستان «دانشجوی فقیری که برای پول قتل می‌کند» خلاصه کرد این است که خود راسکولنیکف هم نمی‌تواند انگیزه‌اش را با یک جواب توضیح دهد. فقر واقعی است و فشار زیادی به زندگی او وارد می‌کند؛ اگر چنین وضع مالی‌ای نداشت، شاید آلیونا هم این جایگاه را در ذهنش پیدا نمی‌کرد. بااین‌حال پول به تنهایی ماجرا را توضیح نمی‌دهد.
رفتار او پس از جنایت بهترین شاهد این موضوع است. راسکولنیکف اشیای دزدیده‌شده را تقریباً بدون اینکه بررسی‌شان کند پنهان می‌کند و هیچ استفاده‌ای از آنها نمی‌برد. حتی نمی‌داند دقیقاً چه مقدار پول به دست آورده است. چیزی که پیش از جرم قرار بود وسیله‌ای برای ساختن زندگی تازه باشد، بعد از آن تقریباً هیچ ارزشی برایش ندارد.
توجیه دیگرش این است که با از میان بردن انسانی زیان‌آور می‌توان به تعداد بیشتری از مردم کمک کرد. راسکولنیکف گاهی آلیونا را کسی می‌بیند که مرگش ممکن است سود بیشتری از زندگی‌اش داشته باشد. اما قتل ناخواسته‌ی لیزاوتا خیلی زود ضعف این محاسبه را آشکار می‌کند؛ زندگی واقعی حاضر نیست مطابق مسئله‌ی فلسفی تمیز و مرتبی که او در ذهنش ساخته پیش برود.
جنایت برای راسکولنیکف به آزمایش خودش تبدیل شده است. می‌خواهد بفهمد آیا واقعاً یکی از همان کسانی است که می‌تواند از مرز عبور کند یا فقط انسانی معمولی است که پشت نظریه‌های بزرگ پنهان شده. به همین دلیل شکست بعد از جنایت فقط از نظر اخلاقی برایش سنگین نیست؛ غرورش هم از این واقعیت آسیب می‌بیند که نتوانسته مثل تصویری که از یک انسان استثنایی ساخته بود زندگی کند.
نظریه‌ی انسان استثنایی و شکست آزمون شخصی
نظریه‌ی راسکولنیکف از یک مشاهده‌ی تاریخی شروع می‌شود. انسان‌هایی که بعدها بزرگ، پیشرو یا بنیان‌گذار شناخته شده‌اند همیشه مطابق قوانین زمان خود رفتار نکرده‌اند. بعضی از آنها برای ساختن نظم تازه، نظم موجود را شکسته‌اند و تاریخ هم بعدها رفتارشان را متفاوت از جرم یک فرد عادی داوری کرده است.
مشکل از جایی شروع می‌شود که راسکولنیکف این بحث تاریخی را به مجوزی شخصی تبدیل می‌کند. اگر انسان استثنایی حق عبور دارد، او از کجا باید بفهمد خودش استثنایی است؟ پاسخی که عملاً برای این سؤال پیدا می‌کند خطرناک است: باید خودش را آزمایش کند.
به این ترتیب، آلیونا فقط قربانی نفرت یا نیاز مالی او نیست؛ به بخشی از آزمایش تبدیل می‌شود. راسکولنیکف می‌خواهد با عمل خودش ثابت کند ترس و اخلاق معمول مردم بر او حاکم نیست. اما نتیجه تقریباً بلافاصله خلاف چیزی است که انتظار داشت.
نه تنها نمی‌تواند از کاری که کرده عبور کند، بلکه بعد از آن بیشتر از همیشه اسیر همان اتفاق می‌شود. هر گفت‌وگو، هر صدای زنگ و هر اشاره‌ای به پرونده او را دوباره به شب قتل برمی‌گرداند. نظریه‌ای که قرار بود آزادی‌اش از قواعد معمول را ثابت کند، او را به همان یک عمل زنجیر می‌کند.
شکست اصلی نظریه فقط این نیست که راسکولنیکف «به اندازه‌ی کافی قوی» نبوده است. خود تقسیم آدم‌ها به کسانی که حق دارند دیگران را وسیله‌ی هدفشان کنند و کسانی که چنین حقی ندارند زیر سؤال می‌رود. وقتی انسان واقعی جای مفهوم انتزاعی را می‌گیرد، آن حساب‌وکتاب ساده‌ی ذهنی دیگر کار نمی‌کند.
جرم حقوقی، مسئولیت اخلاقی و اعتراف
از نظر قانونی ماجرا ساده به نظر می‌رسد: راسکولنیکف مرتکب قتل شده و پس از اثبات جرم یا اعتراف باید مجازات شود. اما رمان بخش بسیار بیشتری از زمان خود را پیش از دادگاه می‌گذراند، چون مکافاتی که داستایفسکی دنبال می‌کند فقط حکم قاضی نیست.
راسكولنیکف از همان ساعت‌های اول پس از جنایت دیگر نمی‌تواند مثل گذشته زندگی کند. نمی‌تواند آرام کنار مادر و خواهرش بنشیند، به دوستش اعتماد کند یا حتی بدون محاسبه با مأمور پلیس حرف بزند. رازی که پنهان کرده میان او و تمام آدم‌های دیگر دیوار می‌کشد.
بااین‌حال این رنج را نباید خیلی ساده «عذاب وجدان» نامید. او هم‌زمان از چند چیز رنج می‌برد: ترس از دستگیری، خشم از ضعف خودش، تنهایی ناشی از راز، ناراحتی از قتل و فرو ریختن تصویری که از قدرت شخصی خودش ساخته بود. گاهی حتی بیشتر از خود جرم، از این عصبانی است که نتوانسته بی‌اضطراب از آن عبور کند.
به همین دلیل اعتراف رسمی به‌خودی‌خود پایان تغییر نیست. راسکولنیکف حقیقت را به پلیس می‌گوید، اما در سیبری هنوز مدت زیادی طول می‌کشد تا از نظر اخلاقی به همان نقطه‌ای برسد که قانون رسیده است. پذیرفتن مسئولیت زمانی برایش جدی‌تر می‌شود که دیگر فقط شکست خودش را نبیند و بتواند دوباره با آدم‌های دیگر رابطه‌ای واقعی داشته باشد.
چرا سونیا برای راسکولنیکف مهم می‌شود؟
خیلی آسان است که سونیا را فقط «شخصیتی که قهرمان را نجات می‌دهد» ببینیم، اما نقش او دقیق‌تر از این است. سونیا نظریه‌ای فلسفی نمی‌آورد تا راسکولنیکف را در بحث شکست دهد و ساعت‌ها برایش توضیح نمی‌دهد که مقاله‌اش از نظر منطقی چرا غلط است.
چیزی که سونیا به او می‌دهد، امکان گفتن حقیقت در برابر یک انسان دیگر است. راسکولنیکف تا پیش از اعتراف به او، تمام رابطه‌هایش را بر پایه‌ی پنهان‌کاری پیش می‌برد. مادر و دونیا را دوست دارد اما نمی‌تواند حقیقت را به آنها بگوید؛ رازومیخین کمکش می‌کند اما او را پس می‌زند؛ هر گفت‌وگو با پورفیری هم به نبردی برای لو نرفتن تبدیل می‌شود.
سونیا نخستین کسی است که راسکولنیکف خودش انتخاب می‌کند راز را با او در میان بگذارد. واکنش سونیا نیز اهمیت دارد: جنایت را توجیه یا انکار نمی‌کند، اما راسکولنیکف را هم فقط به همان جنایت خلاصه نمی‌کند. می‌تواند کاری را که کرده نپذیرد و در همان حال خود او را رها نکند.
همراهی‌اش در سیبری همین نقش را ادامه می‌دهد. سونیا نمی‌تواند به جای راسکولنیکف تغییر کند و حتی ماه‌ها حضورش دگرگونی فوری‌ای در او به وجود نمی‌آورد. فقط راه ارتباط را باز نگه می‌دارد تا زمانی که خود راسکولنیکف بتواند از انزوایی که برای خودش ساخته بیرون بیاید.
پورفیری؛ بازپرسی که منتظر اشتباه ذهن می‌ماند
اگر «جنایت و مکافات» یک رمان پلیسی معمولی بود، بخش اصلی کشمکش باید پیدا کردن مدرک فیزیکی علیه راسکولنیکف می‌بود. اما خواننده از ابتدا قاتل را می‌شناسد؛ پس سؤال اصلی «قاتل کیست؟» نیست. تعلیق از اینجا می‌آید که پورفیری چگونه قدم‌به‌قدم به او نزدیک می‌شود و راسکولنیکف تا کجا می‌تواند این فشار را تحمل کند.
پورفیری می‌داند راسکولنیکف به هوش خودش افتخار می‌کند. اگر مستقیماً به او حمله کند، احتمالاً تمام توانش را صرف دفاع می‌کند. برای همین بارها فضای گفت‌وگو را دوستانه نگه می‌دارد، شوخی می‌کند، موضوع را عوض می‌کند و می‌گذارد خود راسکولنیکف برای سؤال‌های معمولی معنای پنهان بسازد.
این روش به‌خصوص روی او جواب می‌دهد، چون ذهن راسکولنیکف از قبل میان پنهان شدن و لو دادن خودش در رفت‌وآمد است. گفت‌وگویش با زامیتوف و برگشتن به صحنه‌ی قتل رفتارهای یک مجرم کاملاً خونسرد نیستند. پورفیری لازم نیست همه‌ی تناقض‌ها را بسازد؛ کافی است کمی فضا بدهد تا خود راسکولنیکف آنها را آشکار کند.
بااین‌حال پورفیری همه‌چیزدان نیست. اعتراف نیکلای واقعاً پرونده را پیچیده می‌کند و بازپرس هم برای بازداشت فوری راسکولنیکف مدرک کافی ندارد. مهارتش در این است که فرق میان اطمینان روانی و اثبات قضایی را می‌فهمد و منتظر می‌ماند تا خود راسکولنیکف فاصله‌ی میان این دو را از میان بردارد.
پایان رمان؛ مجازات تمام شده یا تازه آغاز شده؟
از نظر ظاهری پاسخ روشن است: راسکولنیکف به هشت سال محکوم شده و هنوز بیشتر این مدت را پیش رو دارد. اما از نظر درونی، تقریباً برعکس است. ماه‌ها پس از شروع مجازات قانونی، تغییر اخلاقی او تازه در نخستین مراحل خود قرار دارد.
همین تفاوت است که اپیلوگ را ضروری می‌کند. اگر داستان با اعتراف تمام می‌شد، ممکن بود تصور کنیم راسکولنیکف همان لحظه فهمیده نظریه‌اش غلط بوده و کاملاً پشیمان شده است. داستایفسکی عمداً چنین پایان راحتی به خواننده نمی‌دهد.
راسكولنیکف در سیبری هنوز مغرور است و خودش را از دیگران جدا می‌بیند. حتی مدتی فکر می‌کند مشکل اصلی‌اش این بوده که شکست خورده، نه اینکه اساساً حق نداشته انسانی دیگر را وسیله‌ی آزمایش خودش کند. از این نظر هنوز فاصله‌ی زیادی با یک تغییر کامل دارد.
دگرگونی زمانی شروع می‌شود که رابطه‌اش با سونیا از حضوری بیرونی به احساسی واقعی در خودش تبدیل می‌شود. برای نخستین بار امکان زندگی‌ای را می‌بیند که بر اثبات برتری خودش بنا نشده است. رمان دقیقاً در همین نقطه تمام می‌شود؛ نه در پایان راه، بلکه در لحظه‌ای که راه تازه‌ای پیش روی او باز شده است.
پایان جنایت و مکافات چه می‌گوید؟
راسكولنیکف در آغاز رمان فکر می‌کند سؤال اصلی این است که آیا جرئت عبور از یک مرز را دارد یا نه. نظریه‌ی انسان استثنایی به او اجازه می‌دهد جنایت را تا حدی از یک مسئله‌ی اخلاقی به آزمایشی درباره‌ی قدرت خودش تبدیل کند. اگر بتواند آلیونا را بکشد و بعد بدون فروپاشی به زندگی ادامه دهد، شاید ثابت کرده باشد به گروه مردم معمولی تعلق ندارد.
اما بلافاصله پس از جنایت معلوم می‌شود عبور کردن از مرز آسان‌تر از زندگی کردن با آن است. راسکولنیکف می‌تواند قتل را انجام دهد، اما دیگر نمی‌تواند به زندگی قبلی برگردد. خانواده، دوستی و حتی یک گفت‌وگوی معمولی زیر سایه‌ی رازی قرار می‌گیرند که باید لحظه‌به‌لحظه پنهانش کند.
اعتراف به سونیا نخستین شکاف جدی در این انزواست، اما حتی آنجا هم راسکولنیکف هنوز درگیر توضیح دادن و توجیه کردن خودش است. اعتراف بعدی به پلیس نیز دگرگونی را کامل نمی‌کند. قانون می‌تواند او را محکوم کند، اما نمی‌تواند به زور کاری کند معنای جنایت را در ذهن خودش بفهمد.
به همین دلیل اپیلوگ اهمیت زیادی دارد. در سیبری می‌بینیم راسکولنیکف هنوز مدت‌ها خودش را از دیگران جدا نگه می‌دارد و بیشتر از مسئله‌ی اخلاقی جرم، شکست شخصی خودش را حس می‌کند. اگر رمان همان روزهای اول زندان او را انسانی کاملاً پشیمان نشان می‌داد، بخش مهمی از پیچیدگی شخصیتش از بین می‌رفت.
سونیا هم معجزه‌ای فوری نمی‌کند. ماه‌ها کنارش می‌ماند، به دیدنش می‌رود و ارتباطش را با خانواده حفظ می‌کند، بی‌آنکه بتواند به جای او تصمیم بگیرد چگونه با گذشته‌اش روبه‌رو شود. ارزش تغییری که در پایان می‌بینیم دقیقاً در همین آهستگی است.
در آخرین صفحات، راسکولنیکف برای نخستین بار نشانه‌ای واقعی از بیرون آمدن از انزوای قدیمی نشان می‌دهد. رابطه‌اش با سونیا دیگر فقط وابستگی یک زندانی به تنها آدم وفادار زندگی‌اش نیست؛ احساسی تازه در او شکل می‌گیرد که اجازه می‌دهد انسانی دیگر را بیرون از نظریه‌ها و تقسیم‌بندی‌های ذهنی خودش ببیند.
پس پایان «جنایت و مکافات» پایان رستگاری کامل راسکولنیکف نیست. رمان نشانه‌هایی از تولد دوباره‌ی اخلاقی و معنوی به دست می‌دهد، اما درست در لحظه‌ای تمام می‌شود که این دگرگونی تازه شروع شده است. مجازات قانونی هنوز سال‌ها ادامه دارد و مهم‌تر از آن، راسکولنیکف تازه باید یاد بگیرد بدون نیاز به اثبات برتری خودش با دیگران و با حقیقت کاری که کرده زندگی کند.
آیا بعد از خواندن این خلاصه، هنوز خواندن جنایت و مکافات ارزش دارد؟
بله، چون دانستن قاتل یا حتی پایان داستان بخش بزرگی از تجربه‌ی «جنایت و مکافات» را از بین نمی‌برد. داستایفسکی تقریباً از همان ابتدا اجازه می‌دهد بفهمیم راسکولنیکف به چه کاری فکر می‌کند و خود جنایت هم خیلی زود اتفاق می‌افتد؛ تعلیق اصلی کتاب بیشتر از اینکه بر سؤال «قاتل کیست؟» بنا شده باشد، بر این است که راسکولنیکف بعد از آن چگونه می‌تواند با خودش و دیگران زندگی کند.
چیزی که هر خلاصه‌ای ناچار است کوتاهش کند، مدت زمانی است که خواننده در ذهن این شخصیت و میان گفت‌وگوهای طولانی او با سونیا، پورفیری، سویدریگایلف، دونیا و رازومیخین می‌گذراند. گرما و خفگی سن‌پترزبورگ، تغییرهای ناگهانی حال راسکولنیکف، طنز تلخ بعضی شخصیت‌های فرعی و بازی روانی پورفیری در متن اصلی فرصت بسیار بیشتری برای شکل گرفتن پیدا می‌کنند.
شخصیت‌های فرعی نیز در خود رمان بسیار بیشتر از نقشی هستند که فقط برای پیش بردن داستان دارند. رازومیخین صرفاً «دوست خوب»، سونیا فقط «نجات‌دهنده»، پورفیری فقط «کارآگاه» و سویدریگایلف فقط «آدم بد» نیستند. بخشی از قدرت داستایفسکی در این است که اجازه می‌دهد این آدم‌ها با همه‌ی تناقض‌هایشان مدت زیادی در کنار خواننده بمانند.
اگر فقط می‌خواهید داستان، انگیزه‌های اصلی راسکولنیکف، مسیر تحقیقات و پایان او را بدانید، این خلاصه بخش بزرگی از نیازتان را پوشش می‌دهد. اما اگر آنچه برایتان جذاب است تجربه‌ی ذهن شخصیتی است که با نظریه‌ی خودش درگیر شده، فشار روانی‌ای که قدم‌به‌قدم بیشتر می‌شود و گفت‌وگوهایی که مرز میان فلسفه و زندگی واقعی را به هم می‌زنند، خواندن خود «جنایت و مکافات» هنوز تجربه‌ای متفاوت است.
