
آنک نام گل
اومبرتو اکو
هشدار اسپویل
این مطلب شامل خلاصهی کامل کتاب «آنک نام گل»، اتفاقهای اصلی و توضیح پایان داستان است.
اگر قصد دارید کتاب را بخوانید و نمیخواهید از اتفاقهای مهم آن مطلع شوید، بهتر است ابتدا خود اثر را مطالعه کنید.
درباره کتاب
نویسنده: اومبرتو اکو
عنوان اصلی: Il nome della rosa
عنوان دیگر در فارسی: نام گل سرخ
سال انتشار: ۱۹۸۰
ژانر: رمان تاریخی، معمایی و فلسفی
زبان اصلی: ایتالیایی
زمان داستان: ۱۳۲۷ میلادی
مکان اصلی: صومعهای بندیکتی در شمال ایتالیا
حقیقت جالب: «آنک نام گل» نخستین رمان اومبرتو اکو بود. او پیش از آن بیشتر به عنوان استاد دانشگاه، پژوهشگر قرون وسطی و نظریهپرداز نشانهشناسی شناخته میشد.
ساختار رمان به شکلی است که آدسو، راهبی سالخورده، سالها بعد اتفاقهایی را که در جوانی دیده برای ما تعریف میکند. ماجرا در هفت روز رخ میدهد و هر روز با ساعتهای عبادت صومعه تقسیم شده است، اما در این خلاصه برای روانتر ماندن روایت، اتفاقها براساس مسیر اصلی داستان دنبال میشوند.
شخصیتهای اصلی
ویلیام باسکرویل: راهبی فرانسیسکن، اهل انگلستان و بازرس سابق دستگاه تفتیش که قدرت زیادی در مشاهده، استدلال و خواندن نشانهها دارد.
آدسو: راهب جوانی از ملک و شاگرد ویلیام که در سفر همراه اوست و سالها بعد ماجرای صومعه را روایت میکند.
خورخه بورگوسی: راهب سالخورده و نابینایی که دانش گستردهای دربارهی کتابها دارد و نگاه سختگیرانهاش به خنده و دانش در طول داستان اهمیت بیشتری پیدا میکند.
آبو: رئیس صومعه که از ویلیام میخواهد دربارهی مرگ مرموز یکی از راهبان تحقیق کند، اما دربارهی اسرار کتابخانه محدودیتهایی برای او میگذارد.
ملاکی: کتابدار صومعه؛ مردی جدی که یکی از معدود افراد دارای اجازهی ورود به کتابخانه است.
برنگار: دستیار کتابدار که اطلاعاتی دربارهی بخشهای مخفی کتابخانه دارد و رفتارش به یکی از نخستین سرنخهای ویلیام تبدیل میشود.
برنارد گویی: بازرس تفتیش عقاید که همراه نمایندگان پاپ وارد صومعه میشود و روش او برای پیدا کردن حقیقت با روش ویلیام تفاوت زیادی دارد.
سالواتوره و رمجیو: دو نفر از ساکنان صومعه که گذشتهشان با جنبشهای مذهبی محکومشده، بعداً آنها را در معرض بازجویی برنارد قرار میدهد.
دختر ناشناس: دختر جوان و فقیری از روستاهای اطراف صومعه که آدسو در یکی از شبها با او آشنا میشود و هرگز حتی نامش را نمیفهمد.
داستان کامل آنک نام گل
آدسو و ویلیام در راه صومعه
آدسو وقتی داستان را مینویسد مردی سالخورده است، اما ماجرایی را به یاد میآورد که در جوانی برایش اتفاق افتاده بود. در آن زمان راهبی تازهکار بود و مدتی در خدمت ویلیام باسکرویل سفر میکرد؛ مردی بلندقد، کنجکاو و غیرمعمول که بیش از آنکه به توضیحهای آماده اعتماد کند، دنبال نشانهها و شواهد میگشت.
در سال ۱۳۲۷، این دو راهی صومعهای بندیکتی در شمال ایتالیا میشوند. ویلیام فقط برای عبادت یا دیدار دوستانش به آنجا نمیرود. قرار است صومعه میزبان گفتوگویی حساس میان گروهی از فرانسیسکنها و نمایندگان پاپ باشد؛ بحثی مذهبی که پشت آن مسئلهای سیاسی دربارهی قدرت و ثروت کلیسا هم قرار دارد.
موضوع اصلی اختلاف، فقر مسیح و حواریون است. گروهی از فرانسیسکنها معتقدند مسیح و پیروان اولیهاش مالک دارایی نبودهاند و کلیسا نیز باید این فقر را جدی بگیرد. این بحث ظاهراً الهیاتی است، اما پذیرفتن آن میتواند دربارهی مالکیت، ثروت و حتی قدرت سیاسی کلیسا سؤالهایی جدی ایجاد کند.
ویلیام قرار است به آماده شدن این گفتوگو کمک کند و زمینهای فراهم شود تا هیئت فرانسیسکن به رهبری میشل چزنا بتواند با نمایندگان پاپ مذاکره کند. هنوز او و آدسو به صومعه نرسیدهاند که نخستین نشانه از شیوهی فکر کردن ویلیام ظاهر میشود.
در راه، چند نفر از خادمان صومعه دنبال اسب گمشدهی رئیس صومعه میگردند. ویلیام از روی ردهای کوچک در مسیر، شاخههای شکسته و اطلاعاتی که از رفتار آدمها میداند، نه تنها جهت حرکت اسب را حدس میزند، بلکه دربارهی ظاهر و حتی نامش هم پیشبینیهایی میکند که درست از آب درمیآیند.
آدسو شگفتزده است. انگار استادش چیزی را میبیند که دیگران نمیبینند. ویلیام برای او توضیح میدهد که معجزهای در کار نیست؛ جهان پر از نشانه است و اگر کسی بداند چطور آنها را کنار هم بگذارد، گاهی میتواند از چیزی که دیده به چیزی که ندیده برسد.
همین روش چند ساعت بعد برای مسئلهای بسیار جدیتر لازم میشود.
نخستین معما؛ مرگ آدلمو
در بدو ورود، شکوه صومعه توجه آدسو را میگیرد. مهمتر از همه ساختمانی عظیم است که بخش بالایی آن کتابخانهی مشهور صومعه را در خود جای داده؛ کتابخانهای که گفته میشود یکی از بزرگترین مجموعههای نسخههای خطی جهان مسیحیت را دارد.
آبو، رئیس صومعه، از ورود ویلیام استقبال میکند، اما خیلی زود روشن میشود نگرانی دیگری هم دارد. چند روز پیش راهب جوانی به نام آدلمو، که در نسخهپردازی و تصویرگری کتابها مهارت داشته، مرده پیدا شده است. مرگ او چنان عجیب بوده که بعضی راهبان حتی دربارهی نیروهای اهریمنی و نشانههای آخرالزمان حرف میزنند.
آبو از ویلیام میخواهد پیش از رسیدن هیئتهای سیاسی و مذهبی، موضوع را بررسی کند. اگر معلوم شود در صومعه اتفاق مشکوکی رخ داده، اعتبار مکانی که قرار است میزبان مذاکرات حساس باشد زیر سؤال میرود.
در ابتدا حتی معلوم نیست آدلمو به دست شخص دیگری کشته شده یا خودش به زندگیاش پایان داده است. محل پیدا شدن او و ساختمان اطرافش پرسشهایی ایجاد میکنند، اما ویلیام خیلی زود متوجه میشود جزئیات آنقدر که در نگاه نخست به نظر میرسند روشن نیستند.
تحقیق او را به کتابخانه و اتاق نسخهبرداران میرساند. آدلمو آنجا کار میکرده و تصویرهایش میان دیگر راهبان مشهور بودهاند. بعضی از نقاشیهای او موجودات عجیب و ترکیبهای خندهداری دارند و همین موضوع گفتوگویی دربارهی خنده را میان ویلیام و خورخه، راهب سالخوردهی نابینا، به راه میاندازد.
خورخه نگاه خوشی به خنده ندارد. از نظر او خنده میتواند جدیت را از چیزهایی بگیرد که باید با احترام و ترس به آنها نگاه کرد. ویلیام، برعکس، معتقد است انسان میتواند از خنده برای دیدن خطاها و حتی آموزش استفاده کند.
این بحث در آن لحظه فقط اختلاف نظر دو راهب به نظر میرسد، اما بعدها مشخص میشود خنده یکی از کلیدهای اصلی معمای صومعه است.
کتابخانهای که هیچکس نباید واردش شود
ویلیام در جریان تحقیق متوجه میشود کتابخانه فقط محل نگهداری کتاب نیست؛ بخشی از ساختار قدرت صومعه نیز هست. راهبان میتوانند در اتاق نسخهبرداری کتاب ببینند، ترجمه کنند یا از آنها نسخه بسازند، اما اجازه ندارند خودشان وارد طبقات اصلی کتابخانه شوند.
تنها کتابدار و دستیارش راه را میدانند و تعیین میکنند چه کتابی در اختیار چه کسی قرار بگیرد. اگر راهبی کتاب خاصی بخواهد، باید درخواستش را به کتابدار بدهد و منتظر بماند.
آبو حاضر است ویلیام دربارهی مرگ آدلمو تحقیق کند، اما وقتی صحبت به ورود به کتابخانه میرسد صریحاً مخالفت میکند. این محدودیت بلافاصله شک ویلیام را بیشتر میکند. اگر قرار است حقیقت دربارهی مرگ راهبی پیدا شود، چرا بخشی از صومعه باید حتی برای بازرس پرونده ممنوع باشد؟
در گفتوگو با راهبان دیگر نیز روشن میشود کتابخانه پر از راز است. بعضیها دربارهی اتاقهایی حرف میزنند که کسی نباید آنها را ببیند و بعضی دیگر حتی از حضور موجودات ترسناک در شب صحبت میکنند. ویلیام بیشتر این داستانها را راهی برای دور نگه داشتن کنجکاوان میداند.
در میان کسانی که توجه او را جلب میکنند برنگار، دستیار کتابدار، جایگاه مهمی دارد. او با آدلمو رابطهای پنهانی داشته و به نظر میرسد چیزی دربارهی شب مرگ او میداند.
راهب دیگری به نام بنو نیز اطلاعاتی به ویلیام میدهد. او یادآوری میکند که پیش از مرگ آدلمو، بحثی دربارهی کتابی مرموز شکل گرفته بود؛ کتابی که ظاهراً در بخشی به نام «فینیس آفریکه» نگهداری میشود. ونانتیوس، راهبی مسلط به زبان یونانی، نیز دربارهی همین کتاب کنجکاو شده بود.
حالا ویلیام فقط با مرگ یک راهب روبهرو نیست. رشتهای از نامها، کتابها، روابط پنهانی و ممنوعیتها آرامآرام به یکدیگر نزدیک میشوند.
مرگ دوم و آغاز الگو
صبح روز دوم، اتفاقی رخ میدهد که احتمال یک حادثهی منفرد را بسیار کمتر میکند. ونانتیوس مرده پیدا میشود؛ راهبی که تنها چند ساعت قبل نامش در ارتباط با آدلمو و کتاب مرموز مطرح شده بود.
پیکر او در یکی از ظرفهای بزرگ مربوط به کارهای صومعه پیدا میشود، اما ویلیام خیلی زود شک میکند که محل پیدا شدن او همان جایی نیست که جانش را از دست داده است. بعضی نشانهها با چیزی که از ظاهر صحنه انتظار میرود جور درنمیآیند.
ونانتیوس مترجم و دانشمندی کنجکاو بود و به آثار یونانی علاقه داشت. حضور او در همان بحثی که موضوع کتاب ممنوعه در آن مطرح شده، حالا اهمیت بیشتری پیدا میکند.
ویلیام و آدسو از بنو دربارهی اتفاقهای پیش از مرگ آدلمو بیشتر میپرسند. کمکم معلوم میشود برنگار از علاقهی آدلمو به کتابی ممنوع استفاده کرده و در برابر دادن اطلاعات یا دسترسی به آن، از او خواسته وارد رابطهای پنهانی شود. آدلمو بعد از این اتفاق گرفتار احساس گناه شدیدی شده است.
او مدتی بعد نزد خورخه اعتراف کرده بود و برخورد سختگیرانهی خورخه حال روحیاش را بدتر کرده بود. برنگار نیز در شبی که آدلمو جانش را از دست داد او را دیده بود، اما بعدها به دلیل ترس و عذاب وجدان، آن دیدار را مانند مواجهه با روح مردهی آدلمو تعریف میکرد.
ویلیام با کنار هم گذاشتن نشانهها به این نتیجه نزدیک میشود که آدلمو به دست قاتلی کشته نشده، بلکه فشار روانی و احساس گناه او را به تصمیمی مرگبار رسانده است. بااینحال این توضیح هنوز مرگ ونانتیوس را روشن نمیکند.
چیزی در کتابخانه وجود دارد که هم آدلمو و هم ونانتیوس میخواستند به آن برسند.
نخستین ورود به هزارتو
ویلیام و آدسو تصمیم میگیرند ممنوعیت آبو را نادیده بگیرند و شبانه وارد ساختمان کتابخانه شوند. ابتدا به اتاق نسخهبرداری میروند و میز ونانتیوس را بررسی میکنند.
یادداشتهایی رمزآلود پیدا میکنند که بخشی از آنها به زبان یونانی نوشته شده است. ویلیام به دلیل ضعف بینایی برای خواندن دقیق به عینکش نیاز دارد، اما در همان آشفتگی کسی وارد میشود و هم کتابی را که روی میز بوده برمیدارد و هم عینک ویلیام را میدزدد.
آنها دنبال فرد ناشناس میروند و سرانجام وارد کتابخانه میشوند، جایی که خیلی زود میفهمند چرا ورود به آن برای دیگران ممنوع شده است.
کتابخانه عمداً مانند هزارتو ساخته شده است. راهروها به اتاقهایی با شکلهای مشابه میرسند، روی ورودیها نوشتههای رمزآلود دیده میشود و مسیرهایی که در نگاه اول مستقیماند دوباره فرد را به نقطهی قبلی برمیگردانند.
در بعضی بخشها ترفندهایی برای ترساندن افراد کنجکاو وجود دارد. انعکاسها، صداها و جریان هوا میتوانند برای کسی که انتظار امور ماورایی دارد بسیار ترسناک باشند. ویلیام این پدیدهها را بیشتر نتیجهی طراحی ساختمان میبیند تا حضور موجودات ناشناخته.
اما دانستن این موضوع کمک چندانی نمیکند. او و آدسو ساعتها در هزارتو میچرخند و حتی پیدا کردن راه خروج هم دشوار میشود.
آنها بالاخره از کتابخانه بیرون میآیند، بدون آنکه کتاب مرموز یا پاسخ قتلها را پیدا کرده باشند. فقط یک چیز روشنتر شده است: کسی در صومعه حاضر است برای حفظ اسرار کتابخانه از آنها جلوتر حرکت کند.
برنگار ناپدید میشود
صبح روز بعد مشخص میشود برنگار ناپدید شده است. در اتاقش پارچهای با لکههایی پیدا میشود و هیچکس نمیداند کجاست. حالا همان فردی که ویلیام تصور میکرد ممکن است اطلاعات مهمی داشته باشد خودش بخشی از معما شده است.
ویلیام در کنار تحقیق دربارهی قتلها، تلاش میکند رمز نوشتههای ونانتیوس و ساختار کتابخانه را هم بفهمد. با بررسی ساختمان از بیرون متوجه میشود شکل اتاقهای کتابخانه احتمالاً براساس نوعی نقشهی جغرافیایی طراحی شده و نوشتههای روی درها به مناطق مختلف جهان اشاره دارند.
در همین روز آدسو با سالواتوره بیشتر آشنا میشود. سالواتوره مردی است که زبان عجیبی دارد و واژههایی از چند زبان مختلف را با هم ترکیب میکند. گذشتهاش نیز به همان اندازه آشفته است؛ سالها میان گروهها و جریانهای مذهبی گوناگون سرگردان بوده و مدتی با پیروان فرا دولچینو ارتباط داشته است.
این بخش از داستان آدسو را با دنیایی بیرون از کتابخانه و بحثهای راهبان روبهرو میکند. بیرون دیوارهای صومعه، مردم فقیر برای غذا و زنده ماندن تلاش میکنند و گاهی وارد روابطی میشوند که برای ساکنان ثروتمند صومعه تقریباً نامرئی است.
رمجیو، مسئول انبارهای صومعه، نیز گذشتهای مرتبط با همان جریانهای مذهبی دارد. او و سالواتوره سالها قبل از پیروان دولچینو بودهاند، اما حالا تلاش میکنند آن گذشته را پنهان کنند. این راز در آن لحظه ارتباط مستقیمی با قتلها ندارد، ولی با نزدیک شدن دستگاه تفتیش عقاید به صومعه به خطری جدی تبدیل خواهد شد.
دختر ناشناس و تجربهی آدسو
یکی از شبها آدسو به تنهایی در بخشهای پایینی ساختمان پرسه میزند و در آشپزخانه با دختر جوانی از روستاهای اطراف روبهرو میشود. دختر برای پیدا کردن غذا وارد صومعه شده و آدسو حتی زبان او را بهدرستی نمیفهمد.
میان آن دو نزدیکی کوتاهی شکل میگیرد که برای آدسو، راهب جوان و کمتجربه، تجربهای کاملاً تازه است. اکو این اتفاق را فقط به یک ماجرای عاشقانه تبدیل نمیکند؛ احساس، میل، گناه و فاصلهی عظیم میان زندگی آدسو و زندگی فقیرانهی دختر همزمان وارد ماجرا میشوند.
صبح بعد آدسو سردرگم و شرمگین است. ماجرا را برای ویلیام تعریف میکند و از او میخواهد اعترافش را بشنود. ویلیام برخوردی بسیار آرامتر از چیزی دارد که آدسو انتظار داشت و به جای محکوم کردن سریع او، پیچیدگی احساسات انسانی را جدی میگیرد.
آدسو بعدها هرگز نام آن دختر را نمیفهمد. بااینحال خاطرهی او تا سالهای پیری باقی میماند و در میان تمام شخصیتهای پرنامونشان رمان، همین شخص بینام یکی از ماندگارترین آدمهای زندگی او میشود.
اما فرصت زیادی برای فکر کردن به این تجربه باقی نمیماند. جستوجوی برنگار سرانجام به نتیجه میرسد.
مرگ برنگار و نشانهی مشترک
برنگار در بخش حمام صومعه مرده پیدا میشود. در نگاه نخست ممکن است مرگ او حادثهای دیگر به نظر برسد، اما بررسی ویلیام و سورینوس، مسئول گیاهان دارویی و درمانگاه، نشانهای مشترک میان او و ونانتیوس آشکار میکند.
روی انگشتان و زبان هر دو اثری تیره دیده میشود. این شباهت احتمال مسمومیت را مطرح میکند و سورینوس به یاد میآورد که سالها قبل مادهای بسیار خطرناک از ذخایر درمانگاه ناپدید شده بود.
ویلیام حالا با مسئلهی تازهای روبهروست. اگر برنگار و ونانتیوس با مادهای یکسان جان باختهاند، احتمالاً هر دو با یک شیء یا منبع مشترک تماس داشتهاند. کتاب ممنوعه دوباره در مرکز توجه قرار میگیرد.
از سوی دیگر، عینک دزدیدهشدهی ویلیام در وسایل برنگار پیدا میشود. پس آن فرد ناشناسی که شب ورود به کتابخانه به اتاق نسخهبرداری آمده بود برنگار بوده است. این موضوع نشان میدهد برنگار هم از یادداشتهای ونانتیوس میترسیده و هم خودش دنبال همان کتاب بوده است.
ویلیام هنوز نمیداند کتاب اکنون کجاست، اما میتواند مسیر آن را حدس بزند: چیزی از بخش مخفی کتابخانه خارج شده، به دست ونانتیوس رسیده، بعد برنگار آن را برداشته و سرانجام هر دو مردهاند.
رمزهای ونانتیوس و نظریهی مکاشفه
با بازگشت عینک، ویلیام دوباره سراغ نوشتههای ونانتیوس میرود. بخشی از یادداشتها همچنان نامفهوماند، اما در میان آنها عباراتی پیدا میکند که ذهنش را به کتاب مکاشفه و تصاویر آخرالزمانی آن میبرند.
راهب سالخوردهای به نام آلیناردو نیز از ابتدا مرگها را به نشانههای آخرالزمان ربط میداد. حالا ویلیام، با وجود بدبینیاش به خرافات، متوجه میشود بعضی جزئیات مرگها را میتوان با ترتیب خاصی از تصاویر مکاشفه کنار هم گذاشت.
برای مدتی این فرضیه تبدیل به یکی از مهمترین ابزارهای تحقیق میشود. اگر قاتلی مرگها را براساس الگویی کتاب مقدسی طراحی کرده باشد، شاید بتوان قربانی یا محل مرگ بعدی را پیشبینی کرد.
اما این همان نقطهای است که قدرت و ضعف روش ویلیام کنار هم ظاهر میشوند. او نشانهها را خوب میخواند، اما گاهی آنقدر به دنبال نظم میگردد که ممکن است نظمی را ببیند که کسی از ابتدا طراحی نکرده است.
خود ویلیام هنوز این را نمیداند.
کتابخانهای که نقشهی جهان است
ویلیام و آدسو بار دیگر وارد هزارتو میشوند، این بار با آمادگی بیشتر. آنها مسیرها را ثبت میکنند و نوشتههای بالای اتاقها را کنار هم میگذارند.
کمکم روشن میشود کتابخانه براساس تصویری از جهان سازمان یافته است. کتابهای مناطق مختلف در بخشهای مربوط به همان سرزمینها نگهداری میشوند و حروف روی ورودی اتاقها نیز بخشی از این ساختار را نشان میدهند.
این کشف امکان حرکت در هزارتو را آسانتر میکند. ویلیام به جای سرگردان شدن در تکتک راهروها، میتواند شکل کلی ساختمان را در ذهنش تصور کند و مسیرها را روی نقشه بیاورد.
در جریان همین بررسیها به بخشی میرسند که باید «فینیس آفریکه» باشد؛ اتاقی پنهان که نامش بارها در ارتباط با کتاب مرموز شنیده شده است. اما راهی برای ورود پیدا نمیکنند.
در برابرشان آینهای قرار دارد که ظاهراً فقط تصویر آنها را بازمیگرداند. ویلیام مطمئن است پشت این بخش چیزی وجود دارد، اما سازوکار باز شدن آن را نمیداند.
کتابخانه بخشی از خودش را نشان داده، اما مهمترین راز همچنان بسته مانده است.
ورود هیئتها و بالا گرفتن اختلافهای مذهبی
در همین زمان، صومعه به تدریج از محیطی منزوی به مرکز یک بحران سیاسی و مذهبی تبدیل میشود. اعضای هیئت فرانسیسکن و نمایندگان پاپ از راه میرسند و گفتوگویی که ویلیام برای آن آمده بود باید آغاز شود.
در میان فرانسیسکنها میشل چزنا حضور دارد؛ رهبر مهمی که قرار است بعداً برای پاسخگویی نزد پاپ برود. اوبرتینو نیز که سالها درگیر بحثهای مربوط به فقر و اصلاح کلیسا بوده، در صومعه حضور دارد و از وضعیت سیاسی نگران است.
اختلاف اصلی را میتوان سادهتر از زبان پیچیدهی الهیاتی رمان توضیح داد. اگر مسیح و حواریون هیچ مالکیتی نداشتند و فقر بخشی ضروری از الگوی زندگی مسیحی باشد، آنگاه ثروت عظیم کلیسا و قدرت سیاسی آن چگونه توجیه میشود؟
برای بعضی از فرانسیسکنها، این مسئله دربارهی وفاداری به زندگی مسیح است. برای دستگاه پاپ، بحث فقط نظری نیست؛ چنین عقیدهای میتواند اقتدار و مالکیت کلیسا را نیز زیر سؤال ببرد.
صومعه قرار است محل مذاکره باشد، اما مرگهای پیدرپی فضای اعتماد را از بین بردهاند. درست در همین شرایط مردی وارد میشود که روشش برای کشف حقیقت با ویلیام تفاوت بنیادی دارد: برنارد گویی.
برنارد گویی و دادگاه تفتیش
برنارد بازرس شناختهشدهی دستگاه تفتیش عقاید است. ویلیام نیز زمانی در همین دستگاه فعالیت کرده، اما تجربههای گذشته باعث شده نسبت به قطعیت آسان و اعترافهایی که زیر فشار به دست میآیند بدبین شود.
برنارد چنین تردیدی ندارد. او وقتی وارد صومعه میشود، نه فقط قتلها بلکه گذشتهی مذهبی ساکنان را هم بررسی میکند. حضور سالواتوره و رمجیو، دو نفری که زمانی با پیروان دولچینو ارتباط داشتهاند، برای او فرصتی مهم است.
دولچینیها سالها قبل جنبشی رادیکال بودند که با نظم رسمی کلیسا درگیر شدند. سالواتوره و رمجیو پس از نابودی آن جریان زندگی دیگری برای خود ساختهاند، اما گذشته در چشم دستگاه تفتیش چیزی نیست که بهسادگی فراموش شود.
در یکی از شبها، مأموران برنارد سالواتوره را همراه همان دختر ناشناسی پیدا میکنند که آدسو پیشتر با او آشنا شده بود. سالواتوره مشغول نوعی مراسم عامیانه برای جلب محبت دختر است، اما برنارد آنچه میبیند در چارچوب جادوگری و بدعت تفسیر میکند.
سالواتوره بازداشت میشود و دختر نیز به جادوگری متهم میشود. آدسو که حقیقت زندگی فقیرانهی او را تا حدی دیده، میفهمد اتهامی که برنارد ساخته لزوماً ارتباطی با واقعیت ندارد، اما قدرتی برای نجات او ندارد.
دختر از این لحظه از زندگی آدسو خارج میشود. او حتی بعدها نمیفهمد دقیقاً چه بر سرش آمده، فقط میداند دستگاهی که او را با خود برده معمولاً با متهمانش مهربان نیست.
دو روش برای پیدا کردن حقیقت
تفاوت ویلیام و برنارد در همین بخش واضحتر میشود. ویلیام بارها فرضیه میسازد و بعد وقتی شواهد تازه خلاف آن ظاهر میشوند حاضر است فکرش را تغییر دهد. او اشتباه میکند، اما دستکم امکان اشتباه خودش را میپذیرد.
برنارد بیشتر از دل یک چارچوب آماده حرکت میکند. اگر کسی سابقهی ارتباط با بدعتگذاران داشته، اگر رفتار مشکوکی دیده شده و اگر اعترافی به دست بیاید، پرونده میتواند از نظر او شکل بگیرد؛ حتی اگر این پرونده پاسخ واقعی قتلهای صومعه نباشد.
این اختلاف در ماجرای رمجیو به اوج میرسد.
سورینوس و کتابی که دوباره پیدا میشود
در روزی که مذاکرات دربارهی فقر مسیح در جریان است، سورینوس با اضطراب خودش را به ویلیام میرساند. او میگوید در درمانگاه کتاب عجیبی پیدا کرده و فکر میکند ویلیام باید آن را ببیند.
ویلیام درگیر جلسهی مهم است و نمیتواند همان لحظه همراهش برود. این تأخیر کوتاه به یکی از پرهزینهترین اشتباههای تحقیق تبدیل میشود.
وقتی ویلیام و آدسو بعداً به درمانگاه میرسند، سورینوس مرده است و اتاق به هم ریخته. مشخص است کسی پیش از آنها دنبال چیزی گشته است.
رمجیو در همان نزدیکی پیدا میشود و مأموران برنارد فوراً او را بازداشت میکنند. حضورش در محل برای برنارد تقریباً کافی است تا قتل سورینوس را نیز به پروندهی گذشتهی او وصل کند.
اما بنو اطلاعات مهم دیگری به ویلیام میدهد. او ملاکی، کتابدار صومعه، را دیده که پیش از رمجیو در درمانگاه بوده است.
ویلیام و آدسو شروع به گشتن میان کتابها میکنند، اما در ابتدا اشتباه مهمی مرتکب میشوند. چون تصور میکنند کتاب مورد نظر اثری یونانی است، دنبال کتابی میگردند که از ظاهرش یونانی بودن مشخص باشد.
بعد متوجه میشوند سورینوس گفته بود «کتابی عجیب»، نه «کتابی یونانی». ممکن است چند متن به زبانهای مختلف در یک جلد کنار هم قرار گرفته باشند.
وقتی به این نتیجه میرسند دیگر دیر شده است. کتاب ناپدید شده.
بنو، ملاکی و کتاب گمشده
بنو بعدها اعتراف میکند خودش کتاب را از درمانگاه برداشته است. او مدتها از محدودیت کتابخانه ناراضی بود و فکر میکرد دانش نباید در انحصار چند نفر باشد، اما حالا موقعیتی پیدا کرده تا جای برنگار را به عنوان دستیار کتابدار بگیرد.
برای رسیدن به این موقعیت، کتاب را به ملاکی تحویل میدهد. کسی که چند روز پیش از آزادی دانش دفاع میکرد، حالا با نزدیک شدن به قدرت رفتار متفاوتی پیدا کرده است.
ویلیام میبیند چگونه ساختار کتابخانه آدمها را تغییر میدهد. فقط داشتن کتاب مهم نیست؛ دانستن اینکه چه کسی اجازه دارد کتاب را ببیند، چه کسی نام آن را میداند و چه کسی مسیر قفسهها را میشناسد نیز قدرت ایجاد میکند.
در همین حال، برنارد گویی پروندهی خودش را تکمیل میکند.
اعترافی که حقیقت را پیدا نمیکند
رمجیو در برابر دادگاه تفتیش قرار میگیرد. گذشتهی او با دولچینیها پنهانکردنی نیست و سالواتوره نیز زیر فشار دربارهی آن صحبت کرده است. برنارد از همین گذشته برای ساختن پروندهای بزرگتر استفاده میکند.
رمجیو ابتدا ارتباطش با قتلهای صومعه را رد میکند. او واقعاً قاتل راهبان نیست، اما هرچه بازجویی جلو میرود روشن میشود برنارد فقط دنبال پاسخ به این سؤال نیست که چه کسی سورینوس یا ونانتیوس را کشته است.
گذشتهی رمجیو به اختلاف سیاسی روز هم کمک میکند. اگر بتوان پیروان افراطی دولچینو، عقیدهی فقر مسیح و هیئت فرانسیسکن را در یک تصویر کنار هم قرار داد، موقعیت مخالفان پاپ ضعیفتر میشود.
وقتی رمجیو با فشار شدیدتر روبهرو میشود، سرانجام حتی قتلهایی را که انجام نداده به گردن میگیرد. از نظر برنارد، پرونده به پاسخ رسیده است؛ متهم وجود دارد، اعتراف به دست آمده و گذشتهی مذهبی او نیز همهچیز را قابل باور میکند.
ویلیام اما میداند حقیقت قتلها هنوز پیدا نشده است.
همین شکاف یکی از تلخترین بخشهای رمان است. یک دستگاه قضایی میتواند پروندهای منسجم بسازد و حتی اعتراف بگیرد، بدون آنکه لزوماً به حقیقت واقعی رسیده باشد.
نظریهی مکاشفه ادامه پیدا میکند
در کنار پروندهی برنارد، ویلیام همچنان معمای خودش را دنبال میکند. مرگ سورینوس نیز به شکلی رخ داده که میتوان آن را با یکی دیگر از تصاویر کتاب مکاشفه مرتبط کرد.
هرچه مرگها بیشتر میشوند، نظریهی الگوی آخرالزمانی محکمتر به نظر میرسد. ویلیام با اینکه اهل خرافات نیست، احتمال میدهد فردی آگاهانه صحنهها را طوری ترتیب داده باشد که مطابق این الگو پیش بروند.
این فرضیه حتی به او کمک میکند توجهش را به نشانههای درست معطوف کند. مشکل اینجاست که کمک کردن یک فرضیه الزاماً به معنای درست بودن آن نیست.
خورخه نیز در همین روزها خطابهای دربارهی فساد، آخرالزمان و خطر میل بیش از اندازه به دانستن ایراد میکند. برای راهبان مضطرب، سخنان او با مرگهای پیدرپی به شکل ترسناکی هماهنگاند.
اما ویلیام بیشتر از پیش به خود خورخه مشکوک شده است. بحثهای مکرر او دربارهی خنده، آگاهی شگفتانگیزش از کتابخانه و نفوذی که بر ملاکی دارد دیگر تصادفی به نظر نمیرسند.
مرگ ملاکی
صبح روز ششم، در جریان عبادت، ملاکی حالش بههم میخورد و کمی بعد میمیرد. همان نشانهی تیرهای که روی انگشتان و زبان ونانتیوس و برنگار دیده شده بود دربارهی او نیز وجود دارد.
این مرگ یک حقیقت مهم را روشن میکند: پروندهای که برنارد علیه رمجیو بسته بود نمیتواند توضیح واقعی قتلها باشد. رمجیو در بازداشت است، اما همان الگوی مرگ ادامه دارد.
از سوی دیگر، ملاکی یکی از معدود کسانی بود که به کتابخانه دسترسی کامل داشت. مرگ او حلقهی دیگری میان کتاب ممنوعه و قربانیان ایجاد میکند.
ویلیام همچنین متوجه میشود ونانتیوس، برنگار و ملاکی همگی توانایی خواندن یونانی داشتهاند. به نظر میرسد چیزی در کتاب وجود دارد که خوانندگان خاصی را به سوی خودش میکشد.
اما هنوز سؤال باقی است: چه کسی همهی اینها را هدایت میکند؟
رؤیای آدسو و سرنخی که از جایی غیرمنتظره میآید
در همین روز آدسو در کلیسا به خواب میرود و رؤیایی آشفته و طنزآمیز میبیند که در آن شخصیتها و تصاویر مذهبی به شکلی نامعمول کنار هم قرار گرفتهاند. وقتی خوابش را برای ویلیام تعریف میکند، یکی از عناصرش ذهن استاد را به متنی طنزآمیز به نام «ضیافت کوپریانوس» میرساند.
این ارتباط ویلیام را دوباره به فهرست کتابخانه میکشاند. کتابی که آنها دنبالش هستند احتمالاً فقط یک متن نیست، بلکه مجموعهای از چند نوشتهی متفاوت دربارهی موضوعاتی نزدیک به خنده، شوخی و کمدی است.
با بررسی دستخطها و سوابق کتابداران قدیمی، ویلیام نیز به حقیقت دیگری نزدیک میشود. پیش از ملاکی، فردی بوده که بدون آنکه نامش در جایگاه رسمی فعلی دیده شود، نفوذی عظیم بر کتابخانه داشته است.
آن فرد خورخه است.
خورخه سالهاست نابیناست، اما حافظهی بسیار قدرتمندی دارد و مسیرها و کتابهای کتابخانه را بهتر از بسیاری از راهبان میشناسد. ملاکی، اگرچه ظاهراً کتابدار است، در عمل زیر نفوذ مرد سالخورده قرار دارد.
آبو تحقیق را متوقف میکند
ویلیام یافتههایش را نزد آبو میبرد و از او میخواهد اجازه دهد مسئلهی فینیس آفریکه را تا پایان دنبال کند. اما رئیس صومعه ناگهان موضعی سختتر میگیرد.
او از ادامهی قتلها، دخالت برنارد و رسواییای که صومعه را تهدید میکند خسته و نگران شده است. به ویلیام میگوید تحقیق را متوقف کند و روز بعد صومعه را ترک کند.
برای ویلیام این واکنش معنای خاصی دارد. آبو چیزی فهمیده یا دستکم میداند حقیقتی در کتابخانه وجود دارد که نمیخواهد ویلیام آن را آشکار کند.
اگر قرار باشد فردا بروند، تنها یک شب باقی مانده است.
ویلیام تصمیم میگیرد دستور رئیس صومعه را نادیده بگیرد و برای آخرین بار وارد هزارتو شود.
راه ورود به فینیس آفریکه
مهمترین سرنخ همچنان نوشتهی رمزی ونانتیوس است. جملهای نامفهوم دربارهی دست، تصویر و چند عدد مدتها ذهن ویلیام را مشغول کرده بود.
سرانجام با کنار هم گذاشتن یک اشتباه زبانی و جزئیاتی که در طول روزها شنیده، معنای رمز برایش روشن میشود. نوشته به حروف مشخصی از واژهای روی قاب آینه اشاره دارد.
ویلیام و آدسو شبانه دوباره وارد کتابخانه میشوند و به همان اتاقی میرسند که آینه راهشان را بسته بود. با فشردن بخشهای درست، آینه حرکت میکند و ورودی مخفی آشکار میشود.
اما درست پیش از ورود صدایی از داخل مسیرهای پنهانی ساختمان میشنوند. ویلیام متوجه میشود آبو از راه دیگری برای رسیدن به اتاق مخفی وارد شده و حالا در گذرگاهی بسته گرفتار شده است.
آنها نمیتوانند به او برسند. اگر کسی راه را از طرف دیگر بسته باشد، زمان زیادی باقی نمانده است.
پشت آینه، فینیس آفریکه قرار دارد.
و درون آن خورخه منتظرشان است.
فینیس آفریکه و مردی که همهچیز را میدانست
خورخه از حضور ویلیام تعجب نمیکند. حتی به او میگوید انتظار داشته سرانجام راه اتاق را پیدا کند. چند روز بحث دربارهی خنده و کنجکاوی بیوقفهی ویلیام به خورخه فهمانده بود که این مرد تا رسیدن به پاسخ دست نمیکشد.
ویلیام نیز حالا بخش زیادی از اتفاقها را کنار هم گذاشته است. آدلمو در زنجیرهی قتلها قربانی سم نبوده؛ او پس از رابطهای که برای دسترسی به کتاب پذیرفته بود، گرفتار احساس گناه شد و خودش به زندگیاش پایان داد.
ونانتیوس از راز کتاب باخبر شد و توانست به فینیس آفریکه برسد. آنجا کتابی را پیدا کرد که خورخه سالها از همه پنهان کرده بود. کتاب به شکلی مرگبار آلوده شده بود و خواندن آن باعث شد ونانتیوس جانش را از دست بدهد.
برنگار پیکر ونانتیوس را پیدا کرد. چون میترسید تحقیق دربارهی مرگ او ارتباط خودش با کتاب و آدلمو را آشکار کند، پیکر را به محل دیگری منتقل کرد تا مسیر تحقیق عوض شود.
بعد خودش کتاب را برداشت و شروع به خواندن کرد. همان چیزی که ونانتیوس را از پا درآورده بود دربارهی او هم اتفاق افتاد و کتاب در نهایت به درمانگاه رسید.
سورینوس آن را پیدا کرد و خواست به ویلیام خبر بدهد. خورخه که از ماجرا مطلع شده بود، از نفوذ خودش بر ملاکی استفاده کرد و او را علیه سورینوس تحریک کرد. ملاکی تصور میکرد سورینوس در رابطه با برنگار و کتاب به او خیانت کرده و در نتیجه سورینوس را کشت.
اما کتاب برای مدتی به دست بنو افتاد. وقتی بنو آن را برای به دست آوردن مقام دستیار کتابدار به ملاکی تحویل داد، ملاکی برخلاف هشدار خورخه نتوانست در برابر کنجکاوی مقاومت کند و خودش نیز بخشی از کتاب را خواند.
او هم به سرنوشت ونانتیوس و برنگار گرفتار شد.
الگویی که هیچکس طراحی نکرده بود
ویلیام در تمام این مدت تصور کرده بود کسی مرگها را براساس تصاویر کتاب مکاشفه طراحی کرده است. شب پایانی معلوم میشود این فرضیه به آن صورتی که او فکر میکرد درست نبوده است.
خورخه از همان ابتدا نقشهای هفتمرحلهای برای قتل راهبان نداشته است. آدلمو خودش به زندگیاش پایان داده بود. ونانتیوس و برنگار به دلیل کنجکاوی خودشان به کتاب رسیده بودند. ملاکی نیز بخشی از ماجرا را به دلیل تصمیم خودش پیش برده بود.
خورخه البته در مرکز این زنجیره قرار داشت. او کتاب را به شکلی مرگبار آلوده کرده بود، اطلاعات را پنهان میکرد و برای حفظ راز حتی دیگران را به تصمیمهایی خطرناک سوق میداد. اما همهی اتفاقها مانند مهرههای نقشهای که از روز اول چیده شده باشند پیش نرفته بودند.
عجیب اینجاست که نظریهی نادرست ویلیام به او کمک کرده بود به پاسخ درست نزدیک شود. چون تصور میکرد مرگها الگوی خاصی دارند، نشانههایی را دنبال کرد که سرانجام او را به خورخه رساندند.
ویلیام در پایان با حقیقتی ناراحتکننده روبهرو میشود: گاهی میتوان با استدلالی ناقص به نتیجهای نزدیک به حقیقت رسید. جهان همیشه آن نظم تمیزی را ندارد که ذهن انسان مشتاق پیدا کردنش است.
کتاب ممنوعه
حالا مهمترین سؤال باقی مانده است: خورخه برای محافظت از چه کتابی حاضر شده چنین زنجیرهای از مرگ و فریب شکل بگیرد؟
جلدی که روی میز قرار دارد در ظاهر مجموعهای از چند متن متفاوت است. نوشتههایی به زبانهای گوناگون کنار هم صحافی شدهاند و همین موضوع باعث شده ویلیام و آدسو پیشتر نتوانند آن را فقط از ظاهر جلد پیدا کنند.
مهمترین بخش کتاب متنی یونانی است: نسخهای که در جهان رمان تنها نسخهی باقیمانده از کتاب دوم «بوطیقا»ی ارسطو محسوب میشود؛ اثری که اکو به شکلی خیالی آن را دربارهی کمدی و خنده بازسازی کرده است.
بخش واقعی شناختهشدهی «بوطیقا» بیشتر دربارهی تراژدی صحبت میکند. کتاب دوم دربارهی کمدی در تاریخ باقی نمانده و مشخص نیست دقیقاً چه محتوایی داشته است. اکو همین جای خالی تاریخی را به قلب معمای رمان تبدیل میکند.
از نگاه ویلیام، پیدا شدن چنین کتابی اتفاقی علمی و تاریخی فوقالعاده است.
از نگاه خورخه، فاجعهای است که نباید اجازه داد رخ دهد.
چرا خورخه از خنده میترسد؟
خورخه توضیح میدهد که کتابهای دیگری هم دربارهی شوخی و خنده وجود دارند. مشکل او صرفاً این نیست که انسانی بخندد. حتی خودش میداند مردم گاهی میخندند و نمیتوان این رفتار را از جهان حذف کرد.
چیزی که او از آن میترسد اعتبار ارسطو است.
اگر فیلسوفی با جایگاه ارسطو خنده و کمدی را موضوعی جدی برای اندیشه بداند، چیزی که تا آن زمان میتوان آن را رفتاری سبک یا حاشیهای تلقی کرد ممکن است به ابزار شناخت تبدیل شود.
خورخه معتقد است ترس برای حفظ نظم اهمیت دارد. انسان از قوانین الهی، گناه و اقتدار میترسد و همین ترس او را در محدودهای مشخص نگه میدارد.
اما خنده میتواند فاصله ایجاد کند. وقتی انسان بتواند به چیزی بخندد، ممکن است دیگر همان هیبت سابق را برایش نداشته باشد. حتی آنچه مقدس، قطعی یا غیرقابل پرسش به نظر میرسد میتواند برای لحظهای از جایگاه خودش پایین کشیده شود.
خورخه از همین امکان میترسد. نه از یک لطیفه، بلکه از خنده به عنوان روشی برای دیدن جهان.
ویلیام دقیقاً در همین نقطه مقابل او قرار دارد. برای ویلیام، هیچ حقیقت انسانی نباید آنقدر از پرسش مصون باشد که فقط با ترس حفظ شود.
کتابی که برای حفظش نابود میشود
ویلیام میخواهد کتاب را از فینیس آفریکه بیرون ببرد. راز خورخه دیگر آشکار شده و از نظر او دلیلی برای ادامهی پنهان کردن کتاب وجود ندارد.
خورخه اما حاضر نیست اجازه دهد متن باقی بماند. وقتی میفهمد دیگر نمیتواند ویلیام را با استدلال متوقف کند، شروع به نابود کردن صفحات میکند.
کتابی که دههها از دیگران پنهان کرده بود حالا به دست خودش از بین میرود. تناقض ماجرا آشکار است: کسی که تمام عمر در میان کتابها زندگی کرده و آنها را حفظ کرده، برای جلوگیری از خوانده شدن یک کتاب حاضر است خود آن را نابود کند.
ویلیام و آدسو تلاش میکنند جلو او را بگیرند. خورخه در تاریکی کتابخانه مزیت دارد، چون سالهاست نابیناست و محیط را از حافظه میشناسد.
تعقیب کوتاهی در میان اتاقها آغاز میشود و در جریان این آشفتگی چراغی میافتد.
آتش به کتابها میرسد.
آتشسوزی کتابخانه و پایان صومعه
در ساختمانی پر از کاغذ، پوست، چوب و قفسههای قدیمی، آتش خیلی سریعتر از توان ویلیام و آدسو گسترش پیدا میکند. ابتدا تلاش میکنند شعلهها را خاموش کنند، اما هر لحظه بخش دیگری میگیرد.
کتاب ممنوعه نیز در همان آتش از بین میرود. نسخهای که خورخه سالها از جهان پنهان کرده بود، درست در لحظهای که ممکن بود دوباره خوانده شود برای همیشه نابود میشود.
آدسو برای خبر کردن راهبان از کتابخانه بیرون میدود. اما ساختار مخفی و بستهی کتابخانه حالا علیه خودش عمل میکند. بسیاری از راهبان حتی مسیر درست ورود به طبقات بالا را نمیدانند و امکان رساندن آب به مرکز آتش محدود است.
از سوی دیگر آبو دیگر نمیتواند صومعه را هدایت کند. او در همان گذرگاه مخفی گرفتار شده و جانش را از دست داده است. راهبان بدون فرماندهی مشخص سردرگماند و هرکس کاری جداگانه انجام میدهد.
ویلیام خیلی زود میفهمد کتابخانه قابل نجات نیست. ساختمانی که قرنها برای جلوگیری از ورود افراد بیگانه طراحی شده بود حالا حتی اجازه نمیدهد کسانی که میخواهند نجاتش دهند بهراحتی وارد شوند.
آتش از کتابخانه به بخشهای دیگر گسترش پیدا میکند. راهبان هرچه میتوانند نجات میدهند، اما مجموعهای که نسلهای فراوان در آن گرد آمده بود از دست میرود.
برای ویلیام، حل شدن معما هیچ شباهتی به پیروزی یک کارآگاه ندارد. پاسخ را پیدا کرده، اما نتوانسته آبو را نجات دهد، نتوانسته کتاب ارسطو را حفظ کند و حالا بزرگترین گنجینهی صومعه جلوی چشمش نابود میشود.
خورخه نیز دیگر وجود ندارد که محاکمه شود و توضیحهایش در دادگاهی سنجیده شوند. حقیقت کشف شده، اما چیزی که از آن باقی مانده مجموعهای از ویرانههاست.
بعد از آتش
آتش چند روز ادامه پیدا میکند و صومعه عملاً از بین میرود. راهبان بازمانده سرانجام پراکنده میشوند و دیگر چیزی از مرکز علمی و مذهبی باشکوهی که آدسو در روز نخست دیده بود باقی نمیماند.
ویلیام و آدسو سفرشان را ادامه میدهند. اوضاع سیاسی ایتالیا نیز آشفتهتر شده و تلاش برای آشتی میان جناحهای مذهبی و سیاسی عملاً شکست خورده است.
آنها سرانجام به مونیخ میرسند و آنجا زمان جدایی میرسد. آدسو باید به صومعهی ملک بازگردد و مسیر زندگی خودش را ادامه دهد.
ویلیام پیش از خداحافظی عینکش را به شاگردش میدهد و با محبتی که در رفتار خشک و منطقی او همیشه آشکار نبود از آدسو جدا میشود. این آخرین باری است که آدسو استادش را میبیند.
سالها بعد خبر میرسد ویلیام در دوران همهگیری بزرگ طاعون از دنیا رفته است. آدسو نمیتواند جزئیات آخرین روزهای او را بداند و در روایت سالخوردگیاش نیز میان دانستهها و چیزهایی که فقط شنیده تفاوت میگذارد.
اما داستان صومعه برای آدسو هنوز تمام نشده است.
آدسو سالها بعد
سالهای زیادی میگذرد. آدسو پیرتر شده و طی سفری دوباره به منطقهای میرسد که صومعه در آن قرار داشت.
جایی که زمانی ساختمان عظیم، کلیسا، برجها و کتابخانه وجود داشت حالا مجموعهای از خرابههاست. طبیعت بخش زیادی از محل را پس گرفته و زندگیای که زمانی آنجا جریان داشت تقریباً محو شده است.
آدسو میان خرابهها دنبال نشانههایی از گذشته میگردد. در بقایای کتابخانه تکههایی از کاغذ و پوست پیدا میکند؛ بخشهایی سوخته یا ناقص از کتابهایی که زمانی بخشی از مجموعهی عظیم صومعه بودهاند.
آنها را جمع میکند. از کنار هم قرار دادن این خردهها نوعی کتابخانهی کوچکتر برای خودش میسازد، مجموعهای ناقص که فقط ردهایی از چیزی بسیار بزرگتر را در خود نگه داشته است.
این پایان برای رمانی که تمام مدت دربارهی کتاب، نشانه و تفسیر بوده معنای خاصی دارد. آدسو دیگر کتابخانهی کامل را در اختیار ندارد. حتی از تمام حقیقت آن هفت روز هم مطمئن نیست.
چیزی که برایش مانده تکههای متن، خاطرهی استادش، تصویر دختری که هیچوقت نامش را نفهمید و داستانی است که حالا در پیری سعی میکند دوباره از آنها بسازد.
تحلیل آنک نام گل
حقیقت، نشانه و اشتباه
ویلیام در نخستین صفحات رمان با پیدا کردن اسب گمشده تقریباً شبیه کارآگاهی شکستناپذیر به نظر میرسد. رد پا، شاخهی شکسته و چند حدس دربارهی رفتار آدمها برایش کافیاند تا نتیجهای دقیق بسازد. طبیعی است که خواننده انتظار داشته باشد همین روش در قتلهای صومعه نیز قدمبهقدم به پاسخ درست برسد.
اما اکو بهتدریج این اطمینان را خراب میکند. ویلیام بعضی نشانهها را درست میخواند و بعضی را اشتباه. نظریهی او دربارهی ارتباط مرگها با کتاب مکاشفه نمونهی مهمی است: الگو کاملاً واقعی نیست، ولی دنبال کردن همان الگوی ناقص او را به سرنخهایی واقعی میرساند.
در پایان ویلیام مجبور است بپذیرد جهان الزاماً مطابق نظم زیبایی که ذهن ما برایش میسازد رفتار نمیکند. علتها، تصادفها، تصمیمهای فردی و سوءتفاهمها میتوانند کنار هم نتیجهای بسازند که بعداً از دور شبیه یک نقشهی منظم دیده شود.
این به معنای بیفایده بودن عقل و استدلال نیست. بدون مشاهده و منطق ویلیام، راز کتابخانه شاید هیچوقت آشکار نمیشد. مسئله این است که عقل زمانی خطرناک میشود که به جای ابزار بررسی واقعیت، تبدیل به اطمینان شود که واقعیت حتماً باید از الگویی که ما ساختهایم پیروی کند.
همین ویژگی ویلیام را از یک کارآگاه همهچیزدان جدا میکند. او باهوش است، اما اشتباه میکند و مهمتر اینکه میتواند در پایان بپذیرد اشتباه کرده است.
چرا کتابخانه یک هزارتو است؟
کتابخانه در سطح داستان واقعاً یک هزارتوست. ویلیام و آدسو باید راهروها را اندازه بگیرند، نوشتهها را رمزگشایی کنند و نقشهی ساختمان را بفهمند تا بتوانند در آن حرکت کنند.
اما شکل هزارتویی آن با شیوهی نگهداری دانش در صومعه هم هماهنگ است. کتابها وجود دارند، ولی دسترسی به آنها آزاد نیست. فردی میتواند بداند اثری در کتابخانه هست، بدون اینکه اجازه داشته باشد آن را ببیند.
بنابراین کتابخانه همزمان دو کار متضاد انجام میدهد: دانش را از نابودی حفظ میکند و همان دانش را از خواننده پنهان میکند. هزاران نسخه برای آینده نگهداری شدهاند، اما گروه کوچکی تصمیم میگیرند کدام اثر باید در دسترس باشد.
فینیس آفریکه شکل افراطی همین منطق است. کتاب نه نابود شده و نه قابل استفاده است؛ وجود دارد، اما فقط چند نفر از وجود واقعی آن خبر دارند و هیچ خوانندهای نباید به آن برسد.
اکو از این تناقض پاسخ سادهای نمیسازد که «همهی اطلاعات همیشه باید بدون هیچ محدودیتی در اختیار همه باشد». خود رمان پر از کتابهایی است که فهمشان نیاز به زبان، زمینه و تخصص دارد. مسئله بیشتر دربارهی قدرتی است که با کنترل راههای دسترسی به دانش شکل میگیرد.
کسی که انتخاب میکند چه چیزی خوانده شود، فقط قفسهها را مدیریت نمیکند؛ تا حدی مرز چیزهایی را که دیگران میتوانند دربارهشان فکر کنند هم تعیین میکند.
دانش، قدرت و سانسور
خورخه کتاب ارسطو را به دلیل کمیاب بودنش پنهان نکرده است. اگر هدفش فقط مالکیت بود، مسئله بسیار سادهتر میشد. او محتوای کتاب را برای نظمی که به آن باور دارد خطرناک میبیند.
همین موضوع رفتار او را پیچیده میکند. خورخه از کتاب متنفر نیست؛ برعکس، به اندازهای کتابها را جدی میگیرد که از تأثیرشان میترسد. میداند یک متن میتواند پس از نویسندهاش قرنها زنده بماند و طرز فکر افرادی را تغییر دهد که هیچوقت نویسنده را ندیدهاند.
برای همین راهحلش نابود کردن یا پنهان کردن امکان خواندن است. او خودش تصمیم میگیرد مردم چه چیزی را نباید بدانند، چون مطمئن است حقیقتی که در اختیار دارد به او حق چنین انتخابی میدهد.
این همان جایی است که حفاظت از دانش به کنترل دانش تبدیل میشود. کتابخانهای که باید حافظهی جهان باشد، در دست افرادی مثل خورخه میتواند به مکانی برای تعیین فراموشی نیز تبدیل شود.
پایان رمان این وضعیت را به شکلی تلخ وارونه میکند. تلاش برای حفظ کنترل کامل بر یک کتاب نه تنها همان کتاب، بلکه تقریباً تمام کتابخانه را نابود میکند. دانشی که قرار بود با پنهان شدن محافظت شود، همراه با هزاران اثر بیارتباط از بین میرود.
خنده و ترس از خنده
اگر فقط بگوییم خورخه «با خندیدن مخالف است»، دلیل رفتار او کودکانه به نظر میرسد. ترسش عمیقتر از این است. او با خندهای مشکل دارد که بتواند به روشی معتبر برای نگاه کردن به جهان تبدیل شود.
انسان وقتی از چیزی میترسد معمولاً فاصلهای میان خودش و آن قدرت احساس میکند. خنده میتواند برای لحظهای این فاصله را وارونه کند. چیزی که عظیم و شکستناپذیر به نظر میرسید ممکن است کوچک، مضحک یا قابل پرسش شود.
خورخه نگران است که اگر اعتبار ارسطو پشت چنین نگاهی قرار بگیرد، خنده دیگر صرفاً سرگرمی عوام نباشد. دانشمندان و متفکران میتوانند آن را جدی بگیرند و از راه آن دربارهی اقتدار، قواعد و حتی امور مقدس سؤال کنند.
ویلیام خنده را تضمین حقیقت نمیداند. انسان میتواند به چیز درست یا غلط بخندد. اما برای او توانایی خندیدن بخشی از همان آزادی فکری است که اجازه میدهد هیچ ادعایی از بررسی و پرسش کاملاً مصون نماند.
تقابل اصلی بنابراین میان «جدیت» و «شوخی» نیست. میان دو نگاه به حقیقت است: حقیقتی که باید با ترس محافظت شود و حقیقتی که باید بتواند پرسش، تردید و حتی خنده را تحمل کند.
ویلیام؛ کارآگاهی که همیشه درست نمیگوید
نام «باسکرویل» و بعضی ویژگیهای ویلیام آشکارا فضای ادبیات کارآگاهی را به یاد میآورند. او نشانهها را بررسی میکند، فرضیه میسازد، از جزئیات کوچک نتیجه میگیرد و آدسو نیز مانند شاگردی شگفتزده همراهش حرکت میکند.
اما اکو اجازه نمیدهد این الگو تا پایان دستنخورده بماند. کارآگاه کلاسیک معمولاً در پایان تمام آشفتگیها را مرتب میکند: قاتل مشخص میشود، انگیزه توضیح داده میشود و هر سرنخ جای درست خودش را پیدا میکند.
در «آنک نام گل»، ویلیام به حقیقت میرسد ولی نظم کامل پیدا نمیکند. حتی بعضی از سرنخهایی که او را به پاسخ رساندهاند حاصل تفسیر نادرست بودهاند. مسئله حل میشود، اما صومعه نابود شده و بسیاری از چیزها قابل بازگرداندن نیستند.
مقایسهی او با برنارد گویی نیز از همینجا مهم میشود. تفاوت این دو صرفاً «عقل خوب» در برابر «مذهب بد» نیست؛ ویلیام خودش راهب است و بحثهای الهیاتی برایش جدیاند. تفاوت مهمتر در رابطهی آنها با شک است.
برنارد به چارچوبی نیاز دارد که متهم و حقیقت را سریع مشخص کند. ویلیام میتواند با پاسخ موقت زندگی کند و حتی آن را عوض کند. همین توانایی پذیرفتن خطا شاید مهمتر از هوش فوقالعادهی او باشد.
پایان آنک نام گل چه میگوید؟
ویلیام در شب پایانی تقریباً تمام راز را کشف میکند، اما این کشف دیر اتفاق میافتد. او میفهمد خورخه کتاب دوم «بوطیقا» را پنهان کرده، راه مرگ ونانتیوس و برنگار را توضیح میدهد و نقش ملاکی و سورینوس نیز روشن میشود. در یک رمان کارآگاهی معمولی، چنین لحظهای باید آغاز بازگشت نظم باشد.
اینجا درست برعکس اتفاق میافتد. کتابی که همه به دنبالش بودند نابود میشود، خورخه از دسترس هر محاکمهای خارج میشود، آبو جانش را از دست میدهد و کتابخانه در آتش میسوزد. دانستن حقیقت قدرت بازگرداندن چیزی را که از بین رفته به ویلیام نمیدهد.
مهمتر اینکه خود ویلیام میفهمد الگوی اصلی تحقیقش دقیق نبوده است. مرگها آن زنجیرهی کاملاً برنامهریزیشدهای نبودند که او در تصاویر مکاشفه دیده بود. اتفاقها از ترکیب تصمیمهای خورخه، کنجکاوی راهبان، ترس، حسادت، تصادف و اشتباه ساخته شده بودند.
این کشف ارزش عقل را نابود نمیکند، اما محدودیتش را به ویلیام یادآوری میکند. نشانهها باید خوانده شوند، ولی هر تفسیر فقط یکی از راههای ممکن برای کنار هم گذاشتن آنهاست و انسان باید همیشه آماده باشد شواهد تازه تصویرش را تغییر دهند.
سرنوشت کتابخانه نیز همین مسئله را از زاویهی دیگری تکرار میکند. خورخه میخواهد یک اندیشه را برای همیشه کنترل کند و برای این کار آن را در دورترین نقطهی هزارتو پنهان نگه میدارد. در پایان، تلاش او برای جلوگیری از گردش یک کتاب به نابودی هزاران کتاب میرسد.
سالها بعد، آدسو دیگر هیچ کتابخانهی کاملی برای بازگشت ندارد. فقط تکههای پراکندهای از متنها را میان خرابهها پیدا میکند و از آنها مجموعهای ناقص میسازد. گذشته و حقیقت نیز برای او چیزی شبیه همین خردهصفحهها هستند: بخشهایی باقی ماندهاند، بخشهایی برای همیشه از دست رفتهاند و آنچه اکنون میخوانیم بازسازی یک پیرمرد از تجربهای دور است.
حتی عنوان «آنک نام گل» هم به پاسخ واحدی ختم نمیشود. اکو عمداً اجازه میدهد «گل» و «نام» راههای مختلفی برای تفسیر باز کنند. رمانی که تمام مدت دربارهی خطر اطمینان بیش از اندازه به یک تفسیر بوده، منطقی است که در آخر حتی عنوان خودش را هم به یک معنای قطعی محدود نکند.
آیا بعد از خواندن این خلاصه، هنوز خواندن آنک نام گل ارزش دارد؟
در مورد «آنک نام گل» باید صادقانه گفت که دانستن پایان بخشی از لذت خواندن را کم میکند. حالا میدانید خورخه چه نقشی دارد، راز کتاب چیست و قربانیان چگونه به آن مرتبط میشوند. اگر مهمترین جذابیت شما در یک رمان معمایی فقط حدس زدن قاتل و کشف راز نهایی باشد، این خلاصه بخش بزرگی از آن غافلگیری را از بین برده است.
اما معما فقط یکی از لایههای کتاب است. در متن اصلی، خواننده همراه ویلیام از یک نشانه به نشانهی بعدی میرود، داخل کتابخانه گم میشود، فرضیهی مکاشفه را برای مدتی باور میکند و بارها نمیداند کدام گفتوگوی ظاهراً حاشیهای بعداً به سرنخی اصلی تبدیل خواهد شد. خلاصه میتواند نتیجهی این مسیر را بدهد، اما نمیتواند تجربهی گم شدن در آن را کامل بازسازی کند.
فضای صومعه نیز سهم بزرگی در رمان دارد. اتاق نسخهبرداری، راهروهای هزارتو، مناظرههای ویلیام، طنزهای پنهان اکو، اختلاف استاد و شاگرد و برخورد جهان علمی با ترس مذهبی در نسخهی کامل فرصت بسیار بیشتری برای شکل گرفتن دارند. بعضی بحثهای تاریخی و الهیاتی کتاب سنگیناند و ممکن است برای همهی خوانندگان جذاب نباشند، اما همان بخشها نیز جهانی را میسازند که معمای قتل بدون آن تا این حد متفاوت نمیشد.
اگر فقط میخواستید بدانید در آن هفت روز چه اتفاقی افتاد، قربانیان چه ارتباطی با کتاب داشتند و راز خورخه چه بود، این خلاصه نیاز اصلی را پوشش میدهد. اما اگر چیزی که برایتان جذاب است خود فرایند تحقیق، فضای هزارتوی کتابخانه و رمانی است که مرتب خواننده را وادار میکند دربارهی تفاوت «نشانه»، «تفسیر» و «حقیقت» شک کند، خود «آنک نام گل» هنوز تجربهی بسیار کاملتری ارائه میدهد.





