
بینوایان
ویکتور هوگو
هشدار اسپویل
این مطلب شامل خلاصهی کامل کتاب «بینوایان»، اتفاقهای اصلی و توضیح پایان داستان است.
اگر قصد دارید کتاب را بخوانید و نمیخواهید از اتفاقهای مهم آن مطلع شوید، بهتر است ابتدا خود اثر را مطالعه کنید.
درباره کتاب
نویسنده: ویکتور هوگو
عنوان اصلی: Les Misérables
سال انتشار: ۱۸۶۲
ژانر: رمان تاریخی، اجتماعی و حماسی
زبان اصلی: فرانسوی
مکان و زمان داستان: فرانسه، بهویژه پاریس، در چند دهه از اوایل قرن نوزدهم
حقیقت جالب: «بینوایان» پس از سالها فکر و کار ویکتور هوگو سرانجام در سال ۱۸۶۲ منتشر شد و خیلی زود به اثری بسیار پرفروش و بحثبرانگیز تبدیل شد. رمان داستان شخصیتهایش را با وقایع واقعی تاریخ فرانسه، از پیامدهای دورهی ناپلئون تا قیام ژوئن ۱۸۳۲، پیوند میزند.
«بینوایان» رمانی است که خطهای داستانی فراوانی را به هم وصل میکند، اما قلب آن مسیر زندگی ژان والژان است: مردی که پس از سالها زندان با خشم از جامعه بیرون میآید، فرصتی برای ساختن هویتی تازه پیدا میکند و بقیهی عمرش را میان ترس از گذشته، مسئولیت نسبت به دیگران و تلاش برای انتخاب درست میگذراند. فانتین، کوزت، ژاور، ماریوس، اپونین و تناردیهها هرکدام در مقطعی وارد همین مسیر میشوند و تصمیمهای والژان را تغییر میدهند.
شخصیتهای اصلی
ژان والژان: محکومی سابق که پس از آزادی میکوشد زندگی تازهای بسازد. گذشتهی او بارها به سراغش میآید و انتخاب میان امنیت خودش و مسئولیت اخلاقی نسبت به دیگران، بخش بزرگی از داستانش را شکل میدهد.
ژاور: مأمور قانون که سالها والژان را تعقیب میکند. او فاسد یا منفعتطلب نیست؛ مشکلش این است که به مرزی بسیار سخت میان انسان قانونمدار و مجرم باور دارد و تغییر آدمها را بهآسانی نمیپذیرد.
فانتین: زن جوانی که پس از رها شدن از سوی مردی که دوستش داشته، مسئولیت بزرگ کردن دخترش را به تنهایی بر عهده میگیرد. فقر و فشار اجتماعی زندگی او را مرحلهبهمرحله دشوارتر میکنند.
کوزت: دختر فانتین که کودکی سختی را نزد تناردیهها میگذراند و بعد تحت سرپرستی ژان والژان بزرگ میشود. او به مهمترین رابطهی عاطفی زندگی والژان تبدیل میشود.
ماریوس پونمرسی: جوانی از خانوادهای مرفه که بهدلیل اختلاف با پدربزرگش زندگی مستقلی را آغاز میکند، با گروهی از جوانان جمهوریخواه آشنا میشود و بعدها عاشق کوزت میشود.
اپونین: دختر تناردیهها که در کودکی شرایطی بسیار بهتر از کوزت دارد، اما سالها بعد در فقر زندگی میکند. او به ماریوس علاقه دارد و چند بار نقشی تعیینکننده در مسیر رابطهی او با کوزت بازی میکند.
آقا و خانم تناردیه: زوجی فرصتطلب که ابتدا نگهداری کوزت را بر عهده میگیرند و بعد در بخشهای مختلف داستان با نامها و شرایط تازه دوباره ظاهر میشوند.
گاوروش: پسر خیابانی سرزنده و مستقل که با وجود ارتباط خانوادگی با تناردیهها تقریباً بدون حمایت آنها در خیابانهای پاریس زندگی میکند و بعد به جوانان حاضر در سنگر میپیوندد.
آنژولرا: رهبر جدی و آرمانگرای گروه «دوستان ABC» که در قیام ژوئن ۱۸۳۲ نقش مهمی دارد.
اسقف میریل: اسقفی که والژان اندکی پس از آزادی با او روبهرو میشود. حضورش در داستان کوتاه است، اما تأثیر تصمیم او تا آخرین روزهای زندگی والژان باقی میماند.
داستان کامل بینوایان
آزادی ژان والژان
ژان والژان پس از نوزده سال زندان آزاد میشود. جرم اولیهاش سرقت نان برای خانوادهی فقیر خواهرش بوده و حکم نخست او پنج سال بوده است، اما چند تلاش برای فرار باعث شده دورهی زندانش بارها طولانیتر شود. وقتی سرانجام از زندان بیرون میآید، دیگر همان مردی نیست که سالها قبل وارد آن شده بود؛ سالهای حبس، کار سخت و برخورد تحقیرآمیز دیگران او را خشمگین و بدبین کردهاند.
آزادی هم به معنای شروع دوباره نیست. والژان سند زردرنگی همراه دارد که سابقهاش را آشکار میکند و هرجا آن را نشان میدهد، مردم میفهمند با یک محکوم سابق روبهرو هستند. حتی وقتی کاری پیدا میکند، به دلیل سابقهاش دستمزد کمتری به او میدهند، برای اقامت با مشکل روبهرو میشود و بارها از جاهایی که به آنها مراجعه میکند بیرون رانده میشود. جامعه ظاهراً مجازات قانونی او را تمامشده میداند، اما در عمل همچنان حاضر نیست اجازه دهد گذشتهاش واقعاً تمام شود.
همین برخوردها خشم والژان را بیشتر میکنند. از نگاه او جامعه سالها از عمرش را گرفته و حالا حتی پس از آزادی هم حاضر نیست او را دوباره به عنوان یک انسان عادی بپذیرد. در همین وضعیت وارد شهر میشود و پس از چند بار رانده شدن، کسی او را به خانهی اسقف میریل راهنمایی میکند
اسقف میریل و شبی که زندگی والژان را تغییر میدهد
والژان انتظار دارد اسقف هم مانند دیگران با شنیدن گذشتهاش از پذیرش او منصرف شود. خودش حتی بدون پنهانکاری توضیح میدهد که محکوم سابق است و سند زردش را نشان میدهد، اما اسقف واکنش متفاوتی دارد. برایش غذا میآورد، او را سر همان میزی مینشاند که خودش و اعضای خانه مینشینند و اتاقی برای خواب در اختیارش میگذارد.
این رفتار برای والژان ناآشناست. او سالهاست تقریباً هر رابطهای را از دریچهی زور، معامله یا بیاعتمادی میبیند و نمیداند با احترام بیقیدوشرط اسقف چه کند. نیمهشب بیدار میشود، نقرههای خانه را برمیدارد و فرار میکند؛ رفتاری که نشان میدهد یک شب مهربانی هنوز نتوانسته تمام عادتها و خشمی را که طی نزدیک به دو دهه در او شکل گرفته پاک کند.
پلیس خیلی زود او را همراه نقرهها میگیرد و دوباره به خانهی اسقف میآورد. والژان تقریباً مطمئن است که این بار دوباره به زندان برمیگردد، اما اسقف به مأموران میگوید نقرهها را خودش به او داده است. بعد حتی شمعدانهای نقرهای را هم به والژان میدهد و با رفتارش از او میخواهد از این فرصت برای ساختن زندگی دیگری استفاده کند.
این لحظه راهی پیش پای والژان میگذارد، اما تغییر او هنوز کامل نشده است. وقتی کمی بعد با پسربچهای به نام پتی ژروه روبهرو میشود، در ماجرایی کوچک سکهی کودک را نزد خودش نگه میدارد. بعد که متوجه رفتار خودش میشود و دنبال پسر میگردد، دیگر دیر شده است. همین اتفاق او را وادار میکند جدیتر با این پرسش روبهرو شود که آیا میخواهد همان انسانی بماند که زندان از او ساخته یا واقعاً مسیر دیگری را انتخاب کند.
ساختن زندگی تازه
سالها میگذرد و مردی به نام موسیو مادلن در شهر مونتروی-سور-مر ظاهر میشود. او با ایدهای تازه در تولید صنعتی ثروت به دست میآورد، کارخانهای راه میاندازد و بخش بزرگی از پولش را صرف آبادانی شهر و کمک به مردم میکند. محبوبیتش آنقدر بالا میرود که در نهایت شهردار میشود.
موسیو مادلن همان ژان والژان است. او هویت قبلی را کنار گذاشته و آن فرصتی را که اسقف در اختیارش گذاشته به زندگی تازهای تبدیل کرده است. بااینحال گذشته کاملاً از بین نرفته؛ والژان میداند اگر هویتش آشکار شود دوباره تحت تعقیب قرار خواهد گرفت و همین ترس باعث میشود در کنار تمام کارهای خیرش، همیشه بخشی از وجودش مراقب و آمادهی فرار باشد.
در این سالها رفتار او تغییر زیادی کرده است. کمک میکند، شغل ایجاد میکند و تا حد ممکن از قدرتش برای بهبود زندگی شهر استفاده میکند، اما هوگو او را به مردی بدون ترس و تناقض تبدیل نمیکند. هویت تازهاش هم وسیلهای برای انجام کارهای خوب است و هم پناهگاهی که او را از قانون حفظ میکند؛ همین دوگانگی بعداً در ماجرای شانماتیو به یکی از سختترین آزمونهای زندگیاش تبدیل میشود.
فانتین
در بخش دیگری از داستان با فانتین آشنا میشویم. او در جوانی همراه چند زن دیگر در پاریس زندگی میکند و وارد رابطهای میشود که خودش آن را جدی میگیرد، اما مردی که با اوست سرانجام رهایش میکند. نتیجهی این رابطه دختری به نام کوزت است و فانتین ناچار میشود مسئولیت کودک را به تنهایی بر عهده بگیرد.
نگهداری از کودک پیدا کردن کار را دشوار میکند. فانتین در مسیر پیدا کردن شغل با مهمانخانهی تناردیهها روبهرو میشود و دو دختر خانواده، اپونین و آزلمـا، را میبیند که در ظاهر زندگی خوبی دارند. تصور میکند کوزت هم میتواند در چنین خانهای امن باشد و با تناردیهها توافق میکند در برابر پرداخت پول از دخترش نگهداری کنند.
فانتین کوزت را نزد آنها میگذارد و برای کار به شهر مادلن میرود. از همان ابتدا تصورش این است که این جدایی موقت خواهد بود و با فرستادن پول میتواند زندگی مناسبی برای دخترش فراهم کند، اما تناردیهها خیلی زود میفهمند نگرانی یک مادر میتواند منبع درآمد باشد. درخواستهای مالی بیشتر میشوند و هر بار دلیلی تازه برای گرفتن پول میآورند.
کوزت در واقع از زندگی راحت دختران تناردیه سهمی ندارد. او را به کار میگیرند، با او رفتاری بسیار سختتر از فرزندان خودشان دارند و از ترس و وابستگیاش سوءاستفاده میکنند. فانتین که کیلومترها دورتر است، بخش بزرگی از این حقیقت را نمیداند و فکر میکند پولی که میفرستد صرف نگهداری دخترش میشود.
ژاور و گذشتهای که بازمیگردد
در همان شهری که مادلن شهردار شده، ژاور به عنوان مأمور پلیس فعالیت میکند. او سالها قبل در محیط زندان با ژان والژان روبهرو بوده و چهره و نیروی جسمی فوقالعادهی او را فراموش نکرده است. بر خلاف بیشتر مردم شهر، از همان ابتدا نسبت به شهردار محبوب حس اعتماد کامل ندارد.
شک او وقتی بیشتر میشود که مردی به نام فوشلوان زیر یک وسیلهی سنگین گرفتار میشود و خطر جدی تهدیدش میکند. برای نجات او باید نیرویی غیرعادی به کار برد و مادلن، پس از اینکه راه دیگری پیدا نمیشود، خودش وارد عمل میشود و او را نجات میدهد. ژاور با دیدن این قدرت جسمی به یاد محکومی میافتد که سالها پیش میشناخته است.
فوشلوان نجات پیدا میکند و مادلن بعداً برای او کاری در یک صومعه پیدا میکند. این کمک در همان لحظه فقط یکی از کارهای معمول شهردار به نظر میرسد، اما سالها بعد درست همین مرد به والژان و کوزت کمک خواهد کرد از دست ژاور پنهان شوند.
در همین حال ژاور نمیتواند سوءظنش را کنار بگذارد. او مادلن را به خاطر کارهای خیرش تحسین نمیکند و از او نفرت شخصی هم ندارد؛ مسئله برایش این است که اگر این مرد همان ژان والژان باشد، پس یک محکوم فراری پشت عنوان شهردار پنهان شده و قانون باید اجرا شود.
سقوط فانتین و مسئولیت والژان
فانتین در کارخانهی مادلن کار پیدا میکند، اما تلاش میکند وجود کوزت را از دیگران پنهان کند، چون داشتن فرزندی خارج از ازدواج میتواند موقعیتش را به خطر بیندازد. سرانجام همکارانش از ماجرا باخبر میشوند و مسئول زن کارخانه، بدون اینکه مادلن شخصاً در جریان جزئیات باشد، او را اخراج میکند.
از اینجا سقوط فانتین مرحلهبهمرحله آغاز میشود. درآمدش از بین رفته، اما نامههای تناردیهها همچنان میرسند و هر بار ادعا میکنند کوزت بیمار است یا برای نگهداریاش پول بیشتری لازم دارند. فانتین داراییهای اندکش را میفروشد و برای فرستادن پول بیشتر از نیازهای خودش میزند، اما فشار مالی تمام نمیشود. بیماری نیز به مشکلاتش اضافه میشود و گزینههایش هر روز محدودتر میشوند.
در نهایت برای تأمین هزینههای کوزت به کارهایی تن میدهد که پیشتر تصورشان را هم نمیکرد. هوگو سقوط او را نتیجهی یک تصمیم ناگهانی یا نقص اخلاقی ساده نمیسازد؛ هر مرحله از فقر، قضاوت اجتماعی و نبود حمایت، انتخابهای بعدی او را محدودتر میکند.
یک شب مردی در خیابان او را آزار میدهد و فانتین در واکنش با او درگیر میشود. ژاور صحنه را میبیند و بدون توجه جدی به زمینهی ماجرا تصمیم میگیرد فانتین را مجازات کند، اما مادلن دخالت میکند و دستور آزادی او را میدهد. فانتین که هنوز شهردار را مسئول اخراج خودش میداند ابتدا خشمگین است، ولی مادلن وقتی از ماجرا باخبر میشود مسئولیت کمک به او را میپذیرد و قول میدهد کوزت را از نزد تناردیهها بیاورد.
ماجرای شانماتیو
درست زمانی که والژان میخواهد به وعدهاش دربارهی کوزت عمل کند، ژاور نزد او میآید و خبر عجیبی میدهد. مردی به نام شانماتیو دستگیر شده و چند نفر او را به عنوان ژان والژان شناسایی کردهاند. ژاور که قبلاً مادلن را متهم کرده بود، حالا تصور میکند اشتباه کرده و از شهردار میخواهد به دلیل آن اتهام با او برخورد کند.
برای والژان این خبر میتواند بهترین اتفاق ممکن باشد. اگر شانماتیو به عنوان ژان والژان محکوم شود، تمام خطر از سر مادلن کنار میرود. دیگر کسی دنبال شهردار محترم شهر نخواهد آمد و او میتواند کارخانه را اداره کند، به فقرا کمک کند و کوزت را برای فانتین بیاورد.
اما بهای این امنیت، محکوم شدن مردی بیگناه است.
والژان تمام شب با خودش درگیر میشود. حتی میتواند برای سکوتش دلیل اخلاقی پیدا کند: زندگی صدها نفر به کارخانه و کمکهای او وابسته است، در حالی که شانماتیو فقط یک نفر است. بااینحال هرچه بیشتر فکر میکند، بیشتر میفهمد اگر اجازه دهد دیگری به جای او مجازات شود، تمام هویتی که پس از دیدار با اسقف ساخته بر پایهی یک بیعدالتی تازه خواهد بود.
سفر به دادگاه
والژان سرانجام تصمیم میگیرد به دادگاه برود، اما حتی در مسیر هم موانعی پیش میآید که میتوانند بهانهای برای برگشتن باشند. بخشی از وجودش هنوز امیدوار است شاید دیر برسد و تصمیم از دستش خارج شود. وقتی به شهر محل محاکمه میرسد، تقریباً مطمئن است فرصت تمام شده، اما سرانجام وارد دادگاه میشود.
شانماتیو شباهتهایی با والژان دارد و چند محکوم سابق نیز او را شناسایی کردهاند. مرد توان دفاع مؤثر از خودش را ندارد و روند دادگاه به سمتی میرود که احتمال محکومیتش بسیار بالاست. والژان میتوانست همانجا ساکت بماند و برای همیشه از گذشتهاش آزاد شود.
اما بلند میشود و هویت واقعی خودش را اعلام میکند.
برای اثبات حرفش جزئیاتی از گذشته و آدمهای زندان میگوید که فقط ژان والژان واقعی میتواند بداند. دادگاه با حقیقتی غیرمنتظره روبهرو میشود و شانماتیو آزاد میشود.
والژان در همان لحظه هنوز دستگیر نمیشود و فرصت پیدا میکند به مونتروی-سور-مر برگردد، اما میداند زمانی که برای زندگی موسیو مادلن باقی مانده بسیار کوتاه است.
فانتین و حقیقت
فانتین در این مدت بیمارتر شده و همچنان منتظر کوزت است. والژان امیدوار است دستکم پیش از دستگیری بتواند وعدهای را که داده انجام دهد، اما ژاور زودتر از آنچه میخواهد سر میرسد.
ژاور این بار دیگر تردیدی ندارد. مادلن خودش در دادگاه اعتراف کرده که ژان والژان است و از نگاه ژاور همهچیز دوباره سر جای خودش قرار گرفته: محکومی که پنهان شده بود شناسایی شده و حالا باید به قانون تحویل داده شود.
فانتین که هنوز انتظار دارد کوزت به زودی به او برسد، از گفتوگوی ژاور و والژان میفهمد دخترش هنوز آورده نشده است. شوک این خبر در حالی که حال جسمیاش بسیار بد شده، برایش سنگین است و کمی بعد از دنیا میرود. والژان مرگ او را در شرایطی میبیند که هنوز نتوانسته به وعدهاش عمل کند و همین وعده از این لحظه به بعد به مسئولیتی شخصی برای او تبدیل میشود.
ژاور والژان را بازداشت میکند، اما او دوباره راهی برای فرار پیدا میکند و برای سامان دادن بخشی از امورش برمیگردد. پس از مدتی دوباره دستگیر میشود و به کار اجباری بازگردانده میشود، ولی داستان او در زندان تمام نمیشود.
مدتی بعد هنگام کار روی کشتی اوریون، ملوانی در خطر قرار میگیرد و والژان برای نجات او وارد عمل میشود. پس از نجات مرد، خودش به آب میافتد و همه تصور میکنند غرق شده است. جسدی پیدا نمیشود، اما از نگاه قانون ژان والژان دیگر زنده نیست.
او اکنون فرصتی دارد که به وعدهی فانتین برگردد.
کوزت در خانهی تناردیهها
کوزت در این سالها نزد تناردیهها بزرگ شده، اما چیزی از محبتی که فانتین تصور میکرد نصیبش نشده است. تناردیهها دختران خودشان را عزیز میدانند و بیشتر کارهای سخت را به کوزت میسپارند. کودک بیشتر وقتش را با ترس از سرزنش و دستورهای آنها میگذراند و تقریباً کسی در آن خانه نیست که از او دفاع کند.
در یکی از شبهای زمستان، کوزت برای آوردن آب به بیرون فرستاده میشود. مسیر برای کودکی در آن ساعت ترسناک و دشوار است، اما تناردیهها توجهی به این مسئله ندارند. در راه بازگشت، مردی ناشناس به او کمک میکند و سطل سنگین را از دستش میگیرد.
آن مرد ژان والژان است.
او هنوز خودش را کامل معرفی نمیکند و همراه کوزت به مهمانخانه میرود. خیلی زود میبیند برخورد تناردیهها با کودک با رفتاری که نسبت به دختران خودشان دارند تفاوت زیادی دارد. کوزت حتی اجازه ندارد با عروسک زیبایی که در مغازهی نزدیک مهمانخانه دیده بازی کند و والژان برایش عروسک بزرگی میخرد؛ هدیهای ساده که برای کودکی محروم از محبت معنایی بسیار بیشتر از قیمتش دارد.
دیدار والژان و کوزت
والژان برای بردن کوزت با تناردیهها صحبت میکند. آنها ابتدا وانمود میکنند جدایی از کودک برایشان دشوار است، اما در عمل تلاش میکنند بیشترین پول ممکن را از این موقعیت بگیرند. والژان بدون بحث طولانی هزینهای را که میخواهند میپردازد و نامهای هم از فانتین دارد که حق او برای بردن کوزت را روشن میکند.
تناردیه بعد از رفتن آنها پشیمان میشود، نه از این جهت که دلتنگ کوزت شده باشد، بلکه چون فکر میکند میتوانسته پول بیشتری بگیرد. دنبالشان میرود و دوباره سعی میکند مانع شود، اما والژان نامهی فانتین را نشان میدهد و تناردیه وقتی میفهمد بهسادگی نمیتواند او را بترساند عقب میکشد.
کوزت با مردی راه میافتد که هنوز شناخت زیادی از او ندارد، ولی برای نخستین بار کسی در زندگیاش حضور دارد که نیازهایش را جدی میگیرد. برای والژان نیز این رابطه تجربهای تازه است. او سالها تلاش کرده بود با کمک به جمع بزرگی از مردم زندگی متفاوتی بسازد، اما حالا مسئولیت یک کودک مشخص را بر عهده گرفته و کمکم محبتی به کوزت پیدا میکند که پیش از آن در زندگیاش تجربه نکرده بود.
کوزت فقط وعدهای نیست که به فانتین داده شده است. بهتدریج تبدیل به مرکز زندگی والژان میشود.
زندگی تازه در پاریس
والژان و کوزت به پاریس میروند و در خانهای دور از توجه دیگران زندگی میکنند. برای مدتی زندگی آرامی دارند؛ کوزت به مردی که نجاتش داده وابسته میشود و والژان نیز نقش پدر را برای او بر عهده میگیرد، هرچند رابطهی خونی میانشان وجود ندارد.
اما ژاور داستان والژان را تمامشده نمیداند. خبرهایی دربارهی برده شدن کوزت از نزد تناردیهها و مرد ناشناسی که به فقرا کمک میکند، شک قدیمی او را دوباره زنده میکند. سرانجام رد والژان را پیدا میکند و او و کوزت ناچار میشوند شبانه فرار کنند.
والژان در کوچههای پاریس تلاش میکند هم خودش را از مأموران دور نگه دارد و هم کودک را با خود ببرد. تعقیب در نهایت آنها را به جایی میرساند که ظاهراً راه خروجی ندارد، اما والژان موفق میشود وارد محوطهی یک صومعه شود.
آنجا با چهرهای آشنا روبهرو میشود: فوشلوان، همان مردی که سالها قبل وقتی مادلن بود از زیر وسیلهی سنگین نجات داده بود. والژان زمانی برای او شغلی پیدا کرده بود و حالا همان کار خوب گذشته به شکلی غیرمنتظره به خودش برمیگردد.
صومعه و سالهای آرام
فوشلوان در صومعه باغبان است و هنوز مادلن را مردی میداند که روزی جانش را نجات داده است. وقتی میبیند او و کوزت در خطرند، حاضر میشود کمکشان کند. برای اینکه حضور ناگهانی یک مرد غریبه در صومعه مشکوک نباشد، باید راهی پیدا کنند والژان به شکل رسمی از بیرون وارد شود و به عنوان یکی از بستگان فوشلوان پذیرفته شود.
در خود رمان این ماجرا با جزئیات فراوان روایت میشود، اما نتیجهی اصلی این است که فوشلوان راهی برای خروج پنهانی و بازگشت قانونی والژان پیدا میکند. والژان با هویتی تازه در صومعه به عنوان باغبان میماند و کوزت نیز در مدرسهی همانجا پذیرفته میشود.
چند سال بعد در آرامش نسبی میگذرد. کوزت از کودکی ترسان به دختر جوانی تبدیل میشود و والژان برای مدتی از تعقیب ژاور و گذشتهی خودش فاصله میگیرد. صومعه امنیت زیادی دارد، ولی زندگی کاملاً بستهی آن در نهایت برای آیندهی کوزت مناسب نیست و والژان تصمیم میگیرد دوباره بیرون از آن زندگی کنند.
رابطهی او با کوزت در این سالها عمیقتر شده است. همین محبت بعدها، وقتی کوزت عاشق ماریوس میشود، والژان را با دشواری دیگری روبهرو میکند: او باید یاد بگیرد کسی را که تمام زندگی تازهاش حول او ساخته، روزی از خودش جدا کند.
ماریوس پونمرسی
در این بخش خط داستانی تازهای وارد رمان میشود. ماریوس پونمرسی جوانی است که زیر نظر پدربزرگ ثروتمند و سلطنتطلبش، موسیو ژیلنورمان، بزرگ شده است. او تقریباً از پدرش دور نگه داشته شده و سالها تصور میکند پدر علاقهی چندانی به او نداشته است.
پدر ماریوس، ژرژ پونمرسی، افسر ارتش ناپلئون بوده و دیدگاههای سیاسیاش با خانوادهی همسرش تفاوت زیادی داشته است. پدربزرگ ماریوس عملاً میان پدر و پسر فاصله انداخته، هرچند پونمرسی پنهانی برای دیدن فرزندش میآمده است.
وقتی پدر ماریوس در آستانهی مرگ قرار میگیرد، ماریوس برای دیدنش راهی میشود اما دیر میرسد. یادداشتی از پدر باقی مانده که در آن از ماریوس خواسته شده اگر روزی مردی به نام تناردیه را پیدا کرد، به او کمک کند، چون پونمرسی باور داشته این مرد در نبرد واترلو جانش را نجات داده است.
تناردیهها و گذشتهی ماریوس
برای فهم این ماجرا لازم نیست تمام نبرد واترلو را دنبال کنیم. در پایان نبرد، تناردیه در میان کشتهها و مجروحان دنبال اشیای باارزش میگشته و وقتی به پونمرسی رسیده، جابهجایی او از میان اجساد باعث شده افسر زنده بماند. پونمرسی تصور کرده تناردیه عمداً نجاتش داده و تا پایان عمر به او احساس بدهکاری داشته است.
تناردیه اما قهرمانی که پدر ماریوس در ذهن ساخته نیست. انگیزهی اصلی او در آن صحنه کمک به یک سرباز نبوده و این سوءتفاهم سالها بعد ماریوس را در موقعیتی دشوار قرار میدهد.
ماریوس بعد از مرگ پدرش دربارهی او تحقیق میکند و میفهمد تصویری که خانواده از پونمرسی ساخته بودند کامل نبوده است. به پدرش علاقه و احترام تازهای پیدا میکند و دیدگاه سیاسیاش نیز تغییر میکند. همین موضوع اختلاف با پدربزرگش را شدیدتر میکند و سرانجام خانهی او را ترک میکند.
از این پس ماریوس با درآمدی محدود زندگی میکند، حقوق میخواند و با گروهی از دانشجویان و جوانان جمهوریخواه به نام «دوستان ABC» آشنا میشود. رهبر برجستهی این جمع آنژولراست؛ جوانی جدی که بیشتر زندگیاش را وقف آرمان سیاسی و جمهوری کرده است.
آشنایی ماریوس با کوزت
ماریوس در باغ لوکزامبورگ بارها مردی سالخورده را همراه دختر جوانی میبیند. آن مرد ژان والژان و آن دختر کوزت است، هرچند ماریوس هنوز نامشان را نمیداند. ابتدا توجه زیادی به کوزت ندارد، اما با گذشت زمان و تغییر ظاهر او، نگاهش عوض میشود و کمکم عاشقش میشود.
کوزت هم حضور ماریوس را متوجه میشود و میان آن دو، پیش از آنکه گفتوگویی واقعی شکل بگیرد، نوعی علاقه از خلال دیدارهای کوتاه و نگاهها ایجاد میشود. والژان نیز متوجه توجه جوان ناشناس میشود و احساس خوشایندی ندارد. سالها کوزت تنها رابطهی نزدیک زندگیاش بوده و احتمال ورود مرد دیگری به زندگی او چیزی را در والژان به حرکت درمیآورد که فقط ترس امنیتی نیست.
وقتی احساس میکند ماریوس بیش از حد نزدیک شده، محل زندگی و برنامههایشان را تغییر میدهد. ماریوس مدتی کوزت را گم میکند و نمیداند چگونه دوباره پیدایش کند.
در همین دوره، سرنوشت او را به خانوادهای فقیر در همسایگیاش وصل میکند؛ خانوادهای که خودشان را ژوندره معرفی میکنند، اما در واقع همان تناردیههایی هستند که سالها قبل کوزت نزدشان زندگی میکرد.
اپونین و عشقی که به جایی نمیرسد
اپونین، دختر بزرگ تناردیهها، دیگر آن کودکی نیست که در مهمانخانه در شرایطی بهتر از کوزت زندگی میکرد. خانواده فقیر شده و او در محیط بسیار سختتری بزرگ شده است. ماریوس با او آشنا میشود و اپونین خیلی زود به ماریوس علاقه پیدا میکند، هرچند میفهمد قلب او جای دیگری است.
ماریوس از اپونین میخواهد دختر باغ لوکزامبورگ را پیدا کند. اپونین با وجود احساس خودش، در نهایت نشانی کوزت را برای او پیدا میکند. این کمک رابطهی ماریوس و کوزت را ممکن میکند، اما برای خود اپونین دردناک است؛ او آگاهانه به مردی که دوستش دارد کمک میکند به زن دیگری برسد.
اپونین در طول داستان میان حسادت و محبت در رفتوآمد است. گاهی مانع نزدیک شدن ماریوس و کوزت میشود و گاهی درست برعکس، از آنها محافظت میکند. همین تناقض باعث میشود شخصیتش فقط به تصویر سادهی «عاشق ناکام» محدود نشود.
در همین زمان خانوادهی او نیز دوباره به زندگی والژان نزدیک میشوند و خطر قدیمی تناردیهها شکل تازهای پیدا میکند.
بازگشت تناردیه و خطر تازه
تناردیه که حالا با نام ژوندره زندگی میکند، از افراد ثروتمند و خیّر برای گرفتن پول استفاده میکند. یکی از کسانی که برای کمک به خانهی او میآید ژان والژان است و کوزت نیز همراهش است. ماریوس از اتاق مجاور بخشی از ماجرا را میبیند و ناگهان متوجه میشود دختر مورد علاقهاش با همان مردی ارتباط دارد که همسایهاش قصد فریب او را دارد.
تناردیه نیز والژان را میشناسد و تصمیم میگیرد هنگام بازگشتش او را گرفتار کند و از او پول بگیرد. ماریوس که نقشه را شنیده، سراغ پلیس میرود و ماجرا را گزارش میکند. مأموری که مسئول عملیات میشود کسی نیست جز ژاور.
وقتی والژان دوباره به خانه میآید، تناردیه و همدستانش او را محاصره میکنند. ماریوس باید تصمیم بگیرد چه زمانی به پلیس علامت بدهد، اما وقتی نام واقعی تناردیه را میشنود مردد میشود؛ این همان کسی است که پدرش در آخرین یادداشت از او خواسته بود به او کمک کند.
سرانجام ژاور و مأموران وارد میشوند و بیشتر اعضای گروه را دستگیر میکنند، ولی والژان پیش از آنکه ژاور بتواند هویتش را تشخیص دهد فرار میکند. ماریوس از این ماجرا با پرسشهای بیشتری بیرون میآید و هنوز نمیداند والژان دقیقاً چه کسی است.
ماریوس و کوزت
اپونین سرانجام نشانی کوزت را به ماریوس میدهد و او راه خانهی جدیدشان را پیدا میکند. ابتدا نامهای برای کوزت میگذارد و بعد در باغ خانه با او روبهرو میشود. علاقهای که مدتها از دور شکل گرفته بود حالا به رابطهای واقعی تبدیل میشود.
آن دو چندین بار پنهانی یکدیگر را میبینند و خیلی زود مطمئن میشوند میخواهند با هم زندگی کنند. کوزت بخش بزرگی از گذشتهی والژان را نمیداند و ماریوس هم هنوز نمیداند مردی که از کوزت مراقبت میکند همان ژان والژانی است که قانون دنبال اوست.
والژان بهتدریج متوجه تغییر کوزت میشود. هنوز نمیداند تمام ماجرا چیست، اما احساس میکند شخص دیگری وارد دنیای عاطفی او شده و همین موضوع هم حس محافظت و هم ترس از دست دادن را در او بیشتر میکند.
در همین زمان اوضاع سیاسی پاریس هم ناآرامتر میشود و والژان تصمیم میگیرد کوزت را از فرانسه دور کند. به او میگوید ممکن است به انگلستان بروند. برای کوزت این خبر به معنای جدا شدن از ماریوس است و او تلاش میکند پیامی برایش بفرستد.
نامهها و تصمیم ماریوس
کوزت نامهای برای ماریوس مینویسد و آن را به اپونین میدهد تا به دستش برساند. اپونین نامه را مدتی نگه میدارد و همان زمان ماریوس، که از احتمال رفتن کوزت آشفته شده، نزد پدربزرگش میرود تا اجازهی ازدواج بگیرد.
دیدار با ژیلنورمان خوب پیش نمیرود. پدربزرگ که هنوز رابطهی عاطفی خودش با ماریوس را پشت غرور و اختلافهای قدیمی پنهان میکند، پیشنهاد توهینآمیزی دربارهی رابطهی او و کوزت مطرح میکند و ماریوس با خشم خانه را ترک میکند.
وقتی ماریوس دوباره برای دیدن کوزت میرود، خانه خالی است. اپونین نیز او را به سمت سنگرهایی هدایت میکند که دوستان جمهوریخواهش در حال ساختن آنها هستند. خودش هم با لباس مبدل به همان منطقه میرود.
نامهی کوزت هنوز به دست ماریوس نرسیده است و او در آن لحظه تصور میکند آیندهای که برای خودش ساخته بود از بین رفته است.
انقلاب و سنگرهای پاریس
حادثهای که در بخش پایانی رمان رخ میدهد انقلاب فرانسهی ۱۷۸۹ نیست. ماجرا به قیام ژوئن ۱۸۳۲ مربوط است؛ شورشی محدودتر در پاریس که در فضای نارضایتی سیاسی آن دوره و هنگام مراسم تشییع ژنرال لامارک شعلهور میشود. گروههایی از جمهوریخواهان و دانشجویان در خیابانها سنگر میسازند و با نیروهای حکومت درگیر میشوند.
آنژولرا و دوستان ABC یکی از همین سنگرها را در خیابان شانوری میسازند. آنها میدانند ممکن است حمایت گستردهای که انتظار دارند شکل نگیرد، اما تصمیم گرفتهاند بمانند. برای بعضی از آنها این مبارزه نتیجهی سالها باور سیاسی است؛ برای ماریوس اما دلیل حضور فقط سیاست نیست.
او هم با افکار جمهوریخواهانهی دوستانش ارتباط دارد و هم در آن لحظه آیندهی شخصی خودش را از دسترفته میبیند. تصور میکند کوزت رفته و راهی برای رسیدن به او ندارد. بنابراین ورودش به سنگر آمیزهای از آرمان سیاسی، ناامیدی عاطفی و آمادگی برای پذیرفتن خطری است که شاید در شرایط دیگری انتخاب نمیکرد.
در این میان ژاور نیز با هویتی پنهان وارد جمع انقلابیون شده تا برای حکومت اطلاعات جمع کند، اما شناسایی میشود و او را به عنوان جاسوس زندانی میکنند.
گاوروش
گاوروش در میان جمع سنگر یکی از متفاوتترین چهرههاست. او پسری خیابانی است که با وجود سن کم، پاریس و قواعد زندگی در خیابان را بهتر از بسیاری از بزرگسالان میشناسد. از نظر خانوادگی فرزند تناردیههاست، اما والدینش تقریباً مسئولیتی در قبال او ندارند و گاوروش زندگی مستقل خودش را ساخته است.
او برای جوانان سنگر پیام میبرد، اطلاعات جمع میکند و با همان روحیهی شوخ و سرزندهای که همیشه داشته در میان بحران حرکت میکند. فقر و رهاشدگی او را منفعل نکردهاند؛ برعکس، شخصیتی مستقل پیدا کرده که گاهی از آدمهای بزرگتر اطرافش هم جسورتر عمل میکند.
در جریان نبرد، وقتی مهمات سنگر کم میشود، گاوروش برای جمع کردن فشنگهای باقیمانده از اطراف سنگر بیرون میرود. این کار او را در معرض خطر جدی قرار میدهد و سرانجام جانش را از دست میدهد. مرگ گاوروش یکی از تلخترین بخشهای قیام است، چون کودکی که تقریباً هیچ سهمی از حمایت جامعه نداشته، در آخر برای آرمانی بزرگتر از زندگی شخصی خودش وارد خطر شده است.
داستان او همچنین حلقهای دیگر از خانوادهی تناردیه را میبندد. فرزندان این خانواده با وجود ریشهی مشترک مسیرهای بسیار متفاوتی پیدا کردهاند و هیچکدام را نمیتوان فقط ادامهی شخصیت پدر و مادرشان دانست.
اپونین در سنگر
اپونین نیز در جریان نخستین درگیریها در سنگر حضور دارد. وقتی ماریوس در معرض خطر قرار میگیرد، او برای محافظت از ماریوس وارد عمل میشود و بهشدت آسیب میبیند. در واپسین لحظاتش سرانجام احساسش را به ماریوس میگوید و نامهای را که کوزت برای او نوشته بود تحویلش میدهد.
ماریوس تازه از طریق همان نامه متوجه میشود کوزت برایش پیامی فرستاده و هنوز ارتباطشان کاملاً قطع نشده است. او پاسخی مینویسد که بیشتر شبیه وداع است و آن را به گاوروش میدهد تا به کوزت برساند.
گاوروش در مسیر با ژان والژان روبهرو میشود و نامه را به او تحویل میدهد. والژان با خواندن نامه برای نخستین بار به شکل روشنی میفهمد مردی که کوزت دوستش دارد چه کسی است و حالا در سنگری قرار دارد که احتمال زنده بیرون آمدن از آن کم است.
والژان میتواند هیچ کاری نکند. مرگ ماریوس حتی ممکن است کوزت را دوباره کاملاً به او برگرداند، اما پس از لحظهای کشمکش تصمیم دیگری میگیرد.
ژان والژان وارد سنگر میشود
والژان به سنگر میرود، اما نه به این دلیل که ناگهان تبدیل به یکی از رهبران قیام شده باشد. انگیزهی اصلی او ماریوس است؛ مرد جوانی که حضورش برای والژان به معنای از دست دادن بخشی از جایگاهش در زندگی کوزت است و در همان حال کسی است که خوشبختی کوزت به او وابسته شده است.
وقتی وارد سنگر میشود، رفتار آرام و تواناییاش در موقعیتهای خطرناک باعث میشود خیلی زود اعتماد دیگران را جلب کند. در نبرد مشارکت میکند، اما تلاشش بیشتر متوجه حفاظت از افراد است تا گرفتن جان دیگران.
ماریوس هنوز نمیداند این مرد چه نسبتی با کوزت دارد و والژان هم دربارهی دلیل واقعی حضورش توضیحی نمیدهد. رابطهی میان آنها در این مرحله تقریباً یکطرفه است: والژان آمده کسی را نجات دهد که از نگاه خودش رقیب عاطفی اوست.
همین تصمیم یکی از مهمترین مراحل تغییر شخصیت والژان است. او این بار فقط برای حفظ فردی که دوستش دارد کاری نمیکند؛ برای حفظ کسی وارد خطر میشود که میداند کوزت را از او دور خواهد کرد.
ژاور در دست انقلابیون
انقلابیون ژاور را شناسایی کرده و بستهاند و تصمیم دارند در زمان مناسب او را مجازات کنند. با نزدیک شدن نبرد نهایی، آنژولرا باید تکلیف زندانی را مشخص کند.
والژان داوطلب میشود خودش این کار را انجام دهد.
برای ماریوس و دیگران درخواستش طبیعی به نظر میرسد؛ آنها نمیدانند والژان و ژاور چه تاریخ طولانیای با هم دارند. اگر کسی حق داشته باشد از ژاور انتقام بگیرد، از نگاه خواننده ژان والژان یکی از روشنترین گزینههاست. این مرد سالها او را تعقیب کرده، زندگیهای تازهاش را تهدید کرده و بارها مجبورش کرده از نو فرار کند.
والژان ژاور را از دید دیگران دور میکند. ژاور هم انتظار ندارد از کسی که تمام عمر مجرم میدانسته رحم ببیند.
اما والژان تصمیم دیگری گرفته است.
تصمیم ژان والژان دربارهی ژاور
والژان بندهای ژاور را باز میکند و اجازه میدهد برود. برای اینکه دیگران تصور کنند حکم را اجرا کرده، بعد از دور شدن ژاور شلیک خود را به هوا انجام میدهد و به سنگر برمیگردد.
او هیچ معاملهای با ژاور نمیکند و آزادی خودش را در برابر جان مأمور پلیس نمیخواهد. حتی میداند ممکن است ژاور بعداً دوباره دستگیرش کند. تصمیمش بیشتر شبیه ادامهی مسیری است که سالها قبل اسقف میریل با بخشیدن خودش آغاز کرده بود، هرچند والژان وسط سنگر نمیایستد تا دربارهی معنای فلسفی این کار سخنرانی کند.
برای ژاور اما این اتفاق مسئلهای بسیار بزرگتر است. تمام دستگاه فکری او بر این فرض بنا شده که مجرم کسی است که باید تحت کنترل قانون قرار بگیرد و مرد درستکار کسی است که در سمت قانون ایستاده است. حالا همان محکومی که سالها دنبال کرده، وقتی قدرت کامل برای انتقام داشته او را آزاد کرده است.
ژاور از سنگر دور میشود، اما مسئلهای که والژان در ذهنش ایجاد کرده با او میماند.
ماریوس در سنگر
قیام به سمت شکست میرود و امید انقلابیون به حمایت گستردهی شهر کمرنگ میشود. بسیاری از افراد حاضر در سنگر میدانند نیروهای حکومتی از نظر تعداد و امکانات برتری زیادی دارند و احتمال حفظ موقعیت اندک است.
نبرد نهایی آغاز میشود و سنگر یکی از آخرین مقاومتهایش را تجربه میکند. آنژولرا و بسیاری از دوستانش تا پایان میمانند و بیشتر اعضای گروه جانشان را از دست میدهند. رمان این شکست را به پیروزی نظامی خیالی تبدیل نمیکند؛ قیام ژوئن ۱۸۳۲ شکست میخورد و خیابان دوباره در اختیار حکومت قرار میگیرد.
ماریوس نیز در جریان نبرد بهشدت آسیب میبیند و دیگر نمیتواند خودش از محل خارج شود. والژان او را پیدا میکند و تصمیم میگیرد پیش از رسیدن نیروها راهی برای نجاتش پیدا کند.
خروج معمولی ممکن نیست. مسیرهای اطراف بسته شدهاند و سربازان نزدیک میشوند. والژان در نهایت راهی به شبکهی فاضلاب پاریس پیدا میکند و ماریوس بیهوش را با خودش به زیر شهر میبرد.
فرار از فاضلاب پاریس
هوگو در رمان اصلی صفحات زیادی را به تاریخ و ساختار فاضلاب پاریس اختصاص میدهد، اما برای دنبال کردن داستان کافی است بدانیم والژان وارد شبکهای تاریک و پیچیده شده که راهیابی در آن آسان نیست. او ماریوس را با خودش میبرد و تلاش میکند بدون اینکه بداند دقیقاً کدام مسیر به بیرون میرسد پیش برود.
ماریوس توان کمک کردن ندارد و تمام مسئولیت حرکت بر دوش والژان است. مسیر بارها بسته یا دشوار میشود و والژان در حالی ادامه میدهد که نمیداند جوانی که حمل میکند زنده خواهد ماند یا نه.
نزدیک یکی از خروجیها با تناردیه روبهرو میشود. تناردیه والژان را نمیشناسد و از ظاهر ماجرا نتیجهی اشتباهی میگیرد؛ تصور میکند مردی خلافکار جنازهی فرد ثروتمندی را جابهجا میکند. او در برابر پول راه خروج را باز میکند و برای اینکه بعدها مدرکی داشته باشد، تکهای از لباس ماریوس را نزد خودش نگه میدارد.
همین تکهی لباس که در آن لحظه برای تناردیه فقط وسیلهای احتمالی برای اخاذی آینده است، در پایان رمان به مدرکی تبدیل خواهد شد که حقیقت را برای ماریوس روشن میکند.
ژاور و بحرانی که نمیتواند حل کند
والژان سرانجام از فاضلاب بیرون میآید و همانجا دوباره با ژاور روبهرو میشود. ژاور در آن منطقه به دنبال تناردیه بوده و انتظار نداشته والژان را با ماریوس پیدا کند. والژان این بار فرار نمیکند و خودش را در اختیار او میگذارد، اما یک درخواست دارد: ابتدا اجازه بدهد ماریوس را به خانهی پدربزرگش برسانند.
ژاور موافقت میکند.
والژان و ژاور ماریوس را به خانهی ژیلنورمان میرسانند و بعد والژان درخواست میکند برای مدتی کوتاه به خانهی خودش برگردد. ژاور باز هم برخلاف آنچه از خودش انتظار دارد موافقت میکند. وقتی والژان بالا میرود و بعد دوباره بیرون را نگاه میکند، میبیند ژاور رفته است.
برای ژاور مسئله دیگر فقط یک پروندهی پلیسی نیست. او مردی را آزاد کرده که از نظر قانون باید بازداشتش میکرد، اما همین مرد چند ساعت قبل جانش را بخشیده و سپس زندگی ماریوس را نجات داده است. اگر والژان «مجرم» است، چرا رفتار او از بسیاری از مردان قانونمدار اخلاقیتر به نظر میرسد؟ و اگر میتواند انسانی درستکار باشد، پس مرز قطعیای که ژاور تمام زندگیاش بر اساس آن ساخته چه میشود؟
ژاور نمیتواند این تناقض را در نظام فکری خودش جا دهد. بحران درونی او سرانجام به پایانی تراژیک میرسد و او جان خود را از دست میدهد. رمان با سرنوشتش نشان میدهد برخورد با والژان فقط یک مأمور را از انجام وظیفه بازنداشت؛ بنیان تصویری را که ژاور از انسان، جرم و عدالت ساخته بود از هم باز کرد.
ازدواج ماریوس و کوزت
ماریوس مدتی طولانی برای بهبود حالش در خانهی پدربزرگ میماند. ژیلنورمان که از نزدیک شدن به از دست دادن نوهاش تکان خورده، اختلافهای قدیمی را کنار میگذارد و رابطهی میان آن دو آرامآرام ترمیم میشود.
وقتی ماریوس بهتر میشود، نخستین دغدغهاش کوزت است. این بار پدربزرگ با ازدواج آنها مخالفت نمیکند و وقتی از وضعیت مالی کوزت باخبر میشود، حتی بیشتر از قبل از این ازدواج استقبال میکند. والژان بخش بزرگی از ثروتی را که طی زندگیاش به دست آورده برای آیندهی کوزت کنار گذاشته و قرار است او پس از ازدواج از امنیت مالی برخوردار باشد.
برای کوزت و ماریوس این دوره سرشار از امید است. پس از ماهها جدایی، خطر و ناآگاهی از سرنوشت یکدیگر، حالا میتوانند زندگی مشترکشان را آغاز کنند. والژان نیز در ظاهر تمام تلاشش را میکند تا این خوشبختی کامل باشد.
اما برای خودش ازدواج کوزت تجربهای دوگانه است. او میخواهد کوزت خوشحال باشد و میداند ماریوس را دوست دارد، ولی در همان زمان تنها رابطهای را که سالها مرکز زندگیاش بوده از دست میدهد. به همین دلیل مسئلهی او فقط «فداکاری پدرانه» نیست؛ باید با ترس و حس فقدانی واقعی کنار بیاید.
اعتراف ژان والژان
پس از ازدواج، والژان تصمیم میگیرد حقیقت گذشتهاش را به ماریوس بگوید. از نظر عملی مجبور نیست چنین کاری کند. هویت قدیمیاش برای بیشتر مردم مرده و میتواند همچنان در زندگی کوزت حضور داشته باشد، اما احساس میکند زندگی تازهی آنها نباید بر پایهی رازی باشد که خودش آگاهانه پنهان میکند.
به ماریوس میگوید محکوم سابقی به نام ژان والژان است و دربارهی بخشهایی از گذشتهاش توضیح میدهد. ماریوس که اطلاعات کاملی از اتفاقهای سنگر و فاضلاب ندارد، این اعتراف را از بدترین زاویهی ممکن تفسیر میکند. او حتی گمان میکند والژان ژاور را در سنگر کشته و نسبت به منشأ ثروت کوزت هم مشکوک میشود.
والژان میتوانست بسیاری از این سوءبرداشتها را با توضیح دادن کارهای خودش برطرف کند، اما عادت ندارد برای اثبات خوبی خودش فهرستی از اعمالش ارائه دهد. دربارهی نجات ماریوس چیزی نمیگوید و خودش را در برابر قضاوت او قرار میدهد.
ماریوس در نهایت به این نتیجه میرسد که بهتر است ارتباط والژان و کوزت کمتر شود. والژان ابتدا درخواست میکند دستکم گاهی کوزت را ببیند و ماریوس میپذیرد، اما این دیدارها بهتدریج کمتر و سردتر میشوند.
فاصله گرفتن کوزت و ماریوس
کوزت در آغاز نمیداند چرا والژان کمتر به دیدنش میآید. برای او این مرد پدری است که از کودکی کنارش بوده و نمیتواند بهسادگی بفهمد چرا باید بعد از ازدواج از زندگیاش کنار برود.
والژان اما خودش هم در شکل گرفتن فاصله نقش دارد. احساس میکند گذشتهاش میتواند زندگی تازهی کوزت را آلوده کند و شاید حق ندارد برای حفظ نیاز عاطفی خودش همچنان در مرکز زندگی او بماند. هر بار کمی بیشتر عقب میکشد و ملاقاتها کوتاهتر میشوند.
ماریوس نیز با دانشی ناقص رفتار میکند. او والژان را مردی خطرناک و دارای گذشتهای مبهم میبیند و نمیداند همین مرد او را از میان سنگر و فاضلاب تا خانه حمل کرده است. همچنین نمیداند والژان ژاور را نکشته، بلکه آزاد کرده است.
فاصلهای که بر پایهی همین سوءبرداشت ساخته شده، والژان را به تنهایی عمیقی میرساند. کوزت زندگی تازهاش را با ماریوس آغاز کرده و مردی که سالها تمام هدف خود را در مراقبت از او پیدا کرده بود، ناگهان دیگر نقش روشنی برای خودش ندارد.
حقیقتی که دیر آشکار میشود
تناردیه دوباره ظاهر میشود و این بار هدفش ماریوس است. او فهمیده ماریوس با کوزت ازدواج کرده و تصور میکند میتواند با افشای اطلاعاتی دربارهی گذشتهی والژان از او پول بگیرد. نقشهاش این است که ثابت کند والژان مردی مجرم و خطرناک است.
اما تقریباً هر مدرکی که ارائه میدهد نتیجهای برعکس میدهد.
یکی از اطلاعاتش ثابت میکند ژاور به دست والژان کشته نشده است. بعد ماجرای مردی را تعریف میکند که در شب قیام از فاضلاب بیرون آمده و فردی را روی دوشش حمل میکرده است. تناردیه هنوز تصور میکند والژان در حال جابهجا کردن قربانی یک جرم بوده و تکهی لباسی را که آن شب از ماریوس جدا کرده بود به عنوان مدرک نشان میدهد.
ماریوس لباس خودش را میشناسد و ناگهان حقیقت را میفهمد. مردی که تناردیه «قربانی» تصور کرده خود او بوده است و کسی که تمام آن مسیر را حملش کرده ژان والژان است.
ماریوس اکنون میفهمد تقریباً همهی قضاوتهایش ناقص بودهاند. والژان نه قاتل ژاور، بلکه کسی است که جان او را بخشیده؛ ثروت کوزت نتیجهی سرقتی مشکوک نیست؛ و مهمتر از همه، همان محکوم سابق کسی بوده که جان خود ماریوس را نجات داده است.
تناردیه آمده بود والژان را بدنام کند و ناخواسته بزرگترین مدرک بیگناهی و فداکاری او را در اختیار ماریوس گذاشته است.
آخرین روزهای ژان والژان
ماریوس با شرم و عجله همهچیز را برای کوزت توضیح میدهد و آن دو به سراغ والژان میروند. اما فاصلهای که در این مدت شکل گرفته اثر خودش را گذاشته است. والژان دیگر آن مرد نیرومند سالهای گذشته نیست و حالش بهشدت ضعیف شده است.
وقتی کوزت و ماریوس میرسند، والژان از دیدن آنها خوشحال میشود. سوءتفاهمها سرانجام کنار میروند و ماریوس اعتراف میکند که دربارهی او اشتباه کرده است. کوزت نیز درمییابد فاصلهی ماههای گذشته ناشی از بیمحبتی والژان نبوده و میخواهد دوباره او را در زندگی خودش داشته باشد.
اما فرصت زیادی باقی نمانده است.
والژان بخشی از حقیقت زندگیاش را برای آنها تعریف میکند و دربارهی فانتین و گذشتهی کوزت توضیح میدهد. در اتاق همان شمعدانهای نقرهای اسقف میریل حضور دارند؛ اشیایی که از شبی آمدهاند که مردی خشمگین و طردشده برای نخستین بار با امکان زندگی دیگری روبهرو شد.
در آغاز رمان، والژان از جامعه بیرون آمده بود در حالی که تقریباً هیچکس حاضر نبود او را چیزی بیشتر از یک محکوم ببیند. حالا در پایان، کوزت و ماریوس کنارش هستند و دستکم نزدیکترین آدمهای زندگیاش میدانند چه مسیری را طی کرده است.
ژان والژان در حضور آنها و در آرامش آخرین لحظات زندگیاش از دنیا میرود. شمعدانهای اسقف که سالها همراهش مانده بودند، در پایان نیز کنار او هستند و حلقهای را میبندند که از همان شب نخست آغاز شده بود.
تحلیل بینوایان
قانون در برابر عدالت
تقابل ژان والژان و ژاور یکی از مهمترین محورهای «بینوایان» است، اما اگر آن را به مبارزهی «مرد خوب» و «پلیس بد» کاهش دهیم، بخش زیادی از قدرت داستان از بین میرود. ژاور فاسد نیست، رشوه نمیگیرد و والژان را برای سود شخصی دنبال نمیکند. او عمیقاً باور دارد جامعه فقط وقتی میتواند منظم بماند که قانون برای همه اجرا شود.
مشکل زمانی آغاز میشود که قانون برای ژاور به تنها معیار قضاوت دربارهی انسان تبدیل میشود. ژان والژان نان دزدیده، چند بار فرار کرده و بعد با هویتی تازه زندگی کرده است؛ پس از دید ژاور مجرم است. کارهایی که بعداً انجام میدهد نمیتوانند واقعیت پروندهی گذشته را تغییر دهند و همین جا فاصلهی قانون با عدالت انسانی خودش را نشان میدهد.
ماجرای فانتین مثال سادهای از این تفاوت است. ژاور میبیند زنی در خیابان با مردی درگیر شده و از منظر اجرای مقررات تصمیم میگیرد او را مجازات کند. مادلن به زمینهی اتفاق نگاه میکند: زنی بیمار، فقیر و تحت فشار که دیگری ابتدا او را آزار داده است. هیچکدام نمیگویند جامعه بدون قانون بهتر است؛ اختلاف بر سر این است که آیا اجرای قانون بدون دیدن شرایط انسان مقابل میتواند عادلانه باشد.
اوج این مسئله با آزادی ژاور در سنگر رخ میدهد. والژان کسی را میبخشد که از نظر قانونی حق داشته او را تعقیب کند، اما ژاور نمیتواند این بخشش را در جهان ذهنی خودش جا دهد. اگر مجرم میتواند چنین انتخابی کند، دیگر دستهبندی سادهی «مجرم بد، مأمور قانون خوب» کافی نیست.
آیا ژان والژان واقعاً میتواند گذشتهاش را پشت سر بگذارد؟
والژان بارها هویت تازه میسازد. از محکوم شمارهدار به موسیو مادلن تبدیل میشود، بعد در پاریس با نامهای دیگر زندگی میکند و سالها تلاش میکند گذشتهاش را از کوزت دور نگه دارد. بااینهمه گذشته تقریباً در تمام مراحل زندگیاش به شکلی تازه برمیگردد.
بخشی از این بازگشت نتیجهی قانون و نگاه جامعه است. سند زرد پس از آزادی اجازه نمیدهد مثل انسانی معمولی زندگی کند و ژاور نیز باور دارد تغییر رفتار نمیتواند سابقهی او را پاک کند. والژان حتی وقتی شهری را آباد کرده و صدها نفر به او وابستهاند، هنوز از نظر قانونی همان محکوم فراری است.
اما خود والژان هم نمیتواند گذشته را فقط با عوض کردن اسم کنار بگذارد. ماجرای شانماتیو نشان میدهد هویت اخلاقی تازه فقط زمانی معنا دارد که حاضر باشد برای آن هزینه بدهد. اگر میگذاشت مردی بیگناه به جای او محکوم شود، شاید نام «مادلن» را حفظ میکرد اما چیزی که این نام برایش ساخته بود از بین میرفت.
به همین دلیل بخشش اسقف مهمتر از یک مهربانی کوتاه است. اسقف گذشتهی والژان را انکار نمیکند و وانمود نمیکند دزدی او اتفاق نیفتاده است؛ با رفتارش نشان میدهد گذشته مجبور نیست تنها تعریف ممکن از آیندهی یک انسان باشد. بقیهی رمان دربارهی این است که والژان با این امکان چه میکند.
فقر چگونه سرنوشت شخصیتها را شکل میدهد؟
هوگو فقر را پسزمینهای برای غمانگیزتر کردن داستان نمیگذارد. بسیاری از اتفاقهای اصلی رمان بدون فشار اقتصادی اصلاً به همان شکل رخ نمیدادند. خود والژان به دلیل نیاز خانواده دست به سرقت میزند و فانتین نیز هرچه فقیرتر میشود دامنهی انتخابهایش محدودتر میشود.
فانتین روشنترین نمونه است. او ابتدا شغل دارد و پول نگهداری کوزت را میفرستد، اما وقتی کارش را از دست میدهد هنوز باید به درخواستهای تناردیهها پاسخ بدهد. هر چیزی که میفروشد یا از آن صرفنظر میکند فقط برای مدت کوتاهی مشکل را عقب میاندازد و بیماری هم توان کار کردنش را کمتر میکند. سقوط او مجموعهای از تصمیمهای جدا و آزادانه نیست؛ هر مرحله شرایط مرحلهی بعد را سختتر میکند.
در همان حال «بینوایان» فقر را توجیه کامل هر رفتاری نمیکند. تناردیهها نیز در دورههایی فقیرند، اما از نیاز دیگران برای سود خودشان استفاده میکنند. اپونین و گاوروش در همان خانواده بزرگ شدهاند و با وجود محرومیت، رفتارشان با پدر و مادرشان یکی نیست. فقر فشار میآورد، اما شخصیت اخلاقی انسان را بهتنهایی تعیین نمیکند.
این تفاوت در گروه جوانان سنگر هم دیده میشود. بعضی از آنها از خانوادههای نسبتاً مرفه آمدهاند و بعضی زندگی بسیار سختتری دارند، اما مسئلهی بیعدالتی اجتماعی همه را به شکلی درگیر کرده است. هوگو تلاش میکند نشان دهد رنج فقرا فقط مشکل خصوصی افراد نیست و ساختار جامعه هم در تولید آن سهم دارد.
ژاور؛ شرور داستان یا اسیر یک منطق؟
ژاور در بسیاری از بخشهای داستان نقش مانع والژان را دارد، اما ویژگی جالبش این است که تقریباً هرگز برای منفعت شخصی عمل نمیکند. حتی وقتی فکر میکند اشتباه کرده و مادلن را بیدلیل به ژان والژان بودن متهم کرده، خودش نزد شهردار میرود و درخواست میکند با او برخورد شود. از نگاه خودش قانون باید دربارهی خودش هم همانقدر سخت باشد که دربارهی دیگران است.
همین صداقت خشک او را پیچیده میکند. ژاور نمیخواهد جهان را آگاهانه ناعادلانه کند؛ تصورش این است که نظم قانونی خود عدالت است. اگر برای یک نفر استثنا قائل شویم، مرز میان درست و غلط از بین میرود. در چنین دستگاهی جایی برای این احتمال باقی نمیماند که یک محکوم سابق بتواند انسانی بهتر از بسیاری از افراد محترم جامعه شود.
والژان دقیقاً همان استثنایی است که نظام فکری ژاور تحملش نمیکند. او هم قانون را شکسته و هم جان دیگران را نجات داده، هم سالها پنهان شده و هم برای نجات شانماتیو داوطلبانه هویتش را آشکار کرده است. حتی وقتی ژاور در اختیار او قرار میگیرد، از فرصت انتقام استفاده نمیکند.
پس بحران ژاور فقط احساس بدهکاری به کسی نیست که جانش را نجات داده است. او باید قبول کند دستهبندیای که تمام زندگیاش بر اساس آن ساخته شده ناقص است و انعطاف لازم برای این پذیرش را ندارد. تراژدی او از همین ناتوانی میآید.
عشق، بخشش و مسئولیت
بخشش در «بینوایان» بارها تکرار میشود، اما نه به شکل توصیهای ساده که هرکس باید همیشه همه را ببخشد. اسقف میریل والژان را میبخشد و آن بخشش امکان تغییر را پیش پای او میگذارد. سالها بعد والژان ژاور را آزاد میکند، اما نمیتواند بداند این تصمیم چه اثری بر او خواهد گذاشت.
مهمتر از خود بخشش، مسئولیتی است که بعد از آن شکل میگیرد. والژان پس از دیدار با اسقف مجبور نیست تغییر کند؛ اسقف فقط فرصتی در اختیارش گذاشته است. او بارها بعد از آن دوباره باید انتخاب کند، از شانماتیو گرفته تا فانتین، کوزت، ماریوس و ژاور. تغییر شخصیت او از یک لحظهی جادویی نمیآید، بلکه از مجموعهی همین تصمیمها ساخته میشود.
عشق او به کوزت نیز کاملاً ساده و بینقص نیست. کوزت به والژان دلیل تازهای برای زندگی میدهد، اما همین وابستگی باعث میشود ورود ماریوس برایش ترسناک باشد. بخشی از او میخواهد کوزت خوشحال باشد و بخشی دیگر از از دست دادن تنها رابطهی نزدیکش میترسد.
اوج رشد والژان زمانی است که با وجود همین ترس، برای نجات ماریوس وارد سنگر میشود. او میداند اگر ماریوس زنده بماند، احتمالاً کوزت بیشتر از او فاصله خواهد گرفت. این بار محبت فقط به معنای نگه داشتن کسی کنار خودش نیست؛ به معنای پذیرفتن حق او برای ساختن زندگیای مستقل است.
پایان بینوایان چه میگوید؟
پایان «بینوایان» فقط دربارهی مرگ ژان والژان نیست. تقریباً تمام رشتههایی که از بخشهای مختلف رمان آمدهاند در چند فصل پایانی به هم میرسند: اسقف و شمعدانها، وعدهی فانتین، بزرگ شدن کوزت، عشق ماریوس، سنگر، نجات ماریوس، ژاور و حتی طمع تناردیه.
تناردیه برای آخرین بار با نیت سوءاستفاده وارد داستان میشود، اما این بار ناخواسته کار مفیدی انجام میدهد. او میخواهد والژان را در چشم ماریوس مجرمتر جلوه دهد، ولی مدارکش ثابت میکنند والژان همان کسی بوده که ماریوس را از سنگر نجات داده و از فاضلاب بیرون آورده است. ماریوس تازه میفهمد مردی که از زندگی کوزت کنار زده بود تا چه اندازه دربارهی خودش سکوت کرده است.
این کشف باعث میشود ماریوس و کوزت به سراغ والژان برگردند، اما حقیقت دیر روشن شده است. والژان در ماههای دوری از کوزت ضعیف شده و به پایان زندگیاش نزدیک است. بازگشت آنها نمیتواند زمان ازدسترفته را پس بدهد، ولی دستکم اجازه میدهد آخرین فاصله و سوءبرداشت میانشان از بین برود.
شمعدانهای اسقف در همین صحنه اهمیت پیدا میکنند. آنها سالها قبل همراه والژان از خانهی میریل بیرون آمدند، زمانی که هنوز معلوم نبود با فرصت تازه چه خواهد کرد. حالا در پایان، کنار مردی قرار دارند که تمام زندگی بعدیاش را صرف کشمکش با همان پرسش کرده است: آیا میتواند انسانی متفاوت از چیزی شود که گذشته و جامعه از او ساختهاند؟
جواب رمان ساده و بیهزینه نیست. والژان بارها میترسد، پنهان میشود، اشتباه میکند و گاهی محبتش با وابستگی و ترس از دست دادن آمیخته میشود. بااینحال اگر او را با مردی مقایسه کنیم که در ابتدای رمان از خانهی اسقف نقره میدزدید، تغییرش انکارناپذیر است. زندگیاش بهتدریج بیشتر حول مسئولیت نسبت به دیگران شکل گرفته است.
پایان ژاور نیز بخشی از همین موضوع است. ژان والژان توانست بپذیرد گذشتهاش تمام هویت او نیست و بارها خودش را دوباره تعریف کند، اما ژاور نتوانست چارچوبی را که تمام عمر به آن وابسته بود تغییر دهد. یکی با پذیرش پیچیدگی انسان ادامه میدهد و دیگری وقتی با همان پیچیدگی روبهرو میشود راهی برای سازگار کردنش با جهان خودش پیدا نمیکند.
هوگو پایان را با موعظهی سادهای دربارهی «خوب بودن» نمیبندد. حتی تناردیه که بارها به دیگران آسیب زده، از بسیاری از پیامدهای رفتارش فرار میکند و جهان ناگهان عادلانه نمیشود. آنچه کاملتر میشود مسیر شخصی والژان است: کسی که زمانی فقط برای زنده ماندن میجنگید، در پایان میتواند با آرامش از زندگیای جدا شود که بخش بزرگی از آن را صرف مراقبت از دیگران کرده است.
آیا بعد از خواندن این خلاصه، هنوز خواندن بینوایان ارزش دارد؟
اگر هدفتان فقط دانستن داستان باشد، این خلاصه مهمترین مسیرهای «بینوایان» را پوشش میدهد: دلیل زندانی شدن والژان، اسقف، موسیو مادلن، فانتین و کوزت، تعقیب ژاور، ماریوس و اپونین، تناردیهها، قیام ژوئن ۱۸۳۲، سنگر، فاضلاب و پایان زندگی والژان. دانستن این اتفاقها بخش بزرگی از غافلگیریهای داستان را از بین میبرد.
اما تجربهی خود رمان بسیار گستردهتر از زنجیرهی اتفاقهاست. ویکتور هوگو بارها از خط داستانی فاصله میگیرد و دربارهی تاریخ، فقر، سیاست، دین، صومعهها، واترلو، پاریس و حتی فاضلاب شهر حرف میزند. بعضی خوانندگان همین انحرافها را دشوارترین بخش کتاب میدانند و بعضی دیگر معتقدند بدون آنها جهان «بینوایان» آن وسعت اجتماعی و تاریخی را پیدا نمیکرد.
رابطهی والژان و کوزت نیز در نسخهی کامل بسیار آهستهتر رشد میکند. خواننده سالهای بیشتری را با ترس والژان از شناخته شدن، تنهایی کوزت، تردیدهای ماریوس و نگاه سخت ژاور میگذراند و به همین دلیل تصمیمهای پایانی وزن عاطفی بیشتری پیدا میکنند. خلاصه میتواند بگوید والژان ماریوس را نجات میدهد، اما خود رمان زمان بیشتری صرف میکند تا بفهمیم چرا این انتخاب برای او تا این اندازه دشوار است.
برای همین دانستن پایان لزوماً دلیل خوبی برای کنار گذاشتن «بینوایان» نیست. این رمان از آن آثاری است که تجربهی خواندنش فقط به این سؤال وابسته نیست که «آخر ژان والژان چه میشود؟»؛ بخش مهمی از ارزش آن در جهانی است که هوگو دور این شخصیتها میسازد و در مسیری طولانی که آنها را از آدمهای ابتدای داستان به کسانی که در پایان میشناسیم میرساند.





