کلید روحانی

«کلید روحانی و چند داستان طنز دیگر آن چنانی!» مجموعه ای از هفده داستان کوتاه طنز رضا رفیع است که نشر گویا آن را منتشر کرده و بیتا دارابی ویراستاری اش را بر عهده داشته است. رفیع خود هنگام انتشار کتاب از همین هفده داستان سخن گفته است. عنوان کتاب نیز آشکارا با یکی از نشانه های شناخته شدهٔ فضای سیاسی ایران در دههٔ ۱۳۹۰ بازی می کند: «کلید» نماد کارزار انتخاباتی حسن روحانی در انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۹۲ بود. رفیع این نشانهٔ سیاسی را از فضای رسمی بیرون می کشد و به ماده ای برای بازی زبانی و طنز تبدیل می کند. اما «کلید روحانی» کتابی متشکل از تحلیل های سیاسی یا یادداشت های روزنامه ای نیست. واحد اصلی آن داستان کوتاه طنز است و سیاست تنها یکی از منابعی است که زبان و موقعیت کمیک می تواند از آن تغذیه کند. رفیع به زبان عمومی جامعه حساس است: شعار، اصطلاح رسمی، تعبیر رسانه ای و جمله ای که آن قدر تکرار شده که دیگر کسی به معنای تحت اللفظی اش فکر نمی کند، می تواند در نوشتهٔ او دوباره شکسته و از زاویه ای غیرمنتظره دیده شود. طنز در چنین روشی از فاصلهٔ میان معنای رسمی کلمات و زندگی واقعی آنها پدید می آید. عنوان فرعی «چند داستان طنز دیگر آن چنانی!» نیز از همان ابتدا لحن کتاب را مشخص می کند. رفیع رابطه ای جدی و خشک با قالب داستان برقرار نمی کند و زبان روایت به سنت طنزنویسی مطبوعاتی نزدیک می شود؛ زبانی که به ایهام، بازی با واژه ها، ضرب المثل، جابه جایی معنا و حرکت ناگهانی از گفتار جدی به تعبیر عامیانه متکی است. این شیوه باعث می شود بخشی از داستان ها بیش از آنکه بر پیرنگ پیچیده یا شخصیت پردازی طولانی استوار باشند، نیروی خود را از نحوهٔ روایت، جمله و چرخش زبانی بگیرند. همین ویژگی کتاب را به نمونه ای از طنز وابسته به «زمانه» تبدیل می کند. اشاره های اجتماعی و سیاسی برای مخاطبی که فضای عمومی دورهٔ شکل گیری آنها را به یاد دارد، لایه ای اضافی از معنا می سازند. در مقابل، وابستگی طنز به نشانه های روز خطر مشخصی نیز دارد: با دورشدن از زمینهٔ تاریخی، بخشی از شوخی ممکن است فوریت اولیهٔ خود را از دست بدهد. ارزش ماندگارتر متن زمانی آشکار می شود که شوخی از شخص یا خبر خاص عبور کند و سازوکاری عمومی تر زبان اداری، وعده دادن، کلیشه سازی، تناقض رفتار و گفتار یا میل ما به جدی گرفتن عبارت های پوچ شده را هدف بگیرد. مزیت رفیع در بهترین قطعات مجموعه همین توانایی در شنیدن زبان است. او قبل از آنکه موقعیتی را مسخره کند، معمولا کلمه ای را پیدا می کند که در خود آن موقعیت ظرفیت خنده وجود دارد و سپس آن را آن قدر می چرخاند تا معنای پنهان یا تناقضش آشکار شود. محدودیت این روش نیز روشن است: هرجا بازی زبانی جای داستان را کاملا بگیرد، شخصیت و موقعیت ممکن است تنها وسیله ای برای رسیدن به شوخی شوند. «کلید روحانی» از این منظر فقط مجموعه ای از شوخی های مربوط به یک دوره نیست. کتاب یادآوری می کند که زبان عمومی جامعه آرشیوی از امیدها، شعارها، تناقض ها و فراموشی های آن جامعه است؛ و طنزنویس گاهی فقط کافی است کلمه ای بسیار آشنا را بردارد و بپرسد: این کلمه واقعا چه چیزی را باز می کند؟