چاپلین به روایت بازن

کتاب «چاپلین به روایت بازن» که نخستین بار در سال ۱۹۷۲ منتشر شد که حاصل همکاری دو تن از تأثیرگذارترین چهره های نقد فیلم فرانسه، آندره بازن و اریک رومر، است. این اثر اگرچه از نظر ظاهر، شبیه زندگی نامه ای جمع وجور به نظر می رسد، اما در واقع ترکیبی است از تاریخ نگاری، تحلیل نظری، تأملات سبک شناسانه و خوانش اسطوره ای از یکی از چهره های بنیادین تاریخ سینما. چاپلین در این کتاب نه صرفا یک کمدین نابغه، بلکه پیکره ای سینمایی است که در بستر نظریه مولف، اسطوره شناسی مدرن و هستی شناسی سینما کاویده می شود. بازن، در امتداد پروژه ی فکری اش درباره رئالیسم و اسطوره در سینما، چاپلین را به عنوان پیکره ای نمادین تحلیل می کند: شارلو نه فقط یک کاراکتر محبوب، بلکه تمثیلی از کودک جهانی، مالیخولیای مدرن و استقامت بشری است. به باور او، فیلم هایی مانند روشنایی های شهر یا لایم لایت واجد نوعی ژست متافیزیکی اند که از مرزهای سبک و ژانر فراتر می روند و سینما را به آیینی تصویری برای بازشناسی رنج و معنا بدل می کنند. در برابر این نگاه اسطوره ساز، رومر با نگاهی گفتمانی تر و ریزبینانه تر بر ساختار فیلم ها و جایگاه مولف تمرکز دارد. او در تحلیل خود از کنتسی از هنگ کنگ، آخرین فیلم چاپلین، تلاش می کند تا انسجام سبک شناختی کار او را حتی در دهه ی افول کاری اش بازسازی کند، و در این مسیر به بازاندیشی در نظریه مولف و نقش مولفه های زبانی سینما در ساخت معنا می پردازد. ساختار کتاب از الگوی خطی پیروی نمی کند. فصل ها، به جای روایت زندگی نامه ای، هر یک به یکی از جنبه های نمادین یا سبک شناختی آثار کلیدی چاپلین می پردازند: از موسیو وردو به عنوان چهره وارونه شارلو، تا دیکتاتور بزرگ به عنوان واکنش سینمایی به سیاست و فاشیسم، و در نهایت لایم لایت که بازن آن را آینه ای از ترس ناخودآگاه چاپلین از مرگ و محو شدن اسطوره می داند. در این میان، ایده ی مرکزی بازن درباره تبدیل چاپلین به اسطوره ی سینمایی - موجودی که هم بازیگر است و هم موضوع معنا - با ظرافت تحلیلی رومر درباره صورت بندی های مولف در سینمای مدرن گره می خورد. بخشی از جذابیت اثر، در نمایش تضاد خلاق میان دو مولف آن نهفته است. بازن، با گرایش به اسطوره سازی و تبارشناسی، چاپلین را در مقام قدیسی سکولار و چهره ای نیمه مذهبی تحلیل می کند، حال آنکه رومر، با گرایشی کلاسیک گرا و عقلانی، از ساختار روایت، زبان بدنی، و رابطه ی میان مولف و اثر سخن می گوید. این دوگانگی، در شخصیت های تحلیل شده نیز بازتاب دارد: وردو به عنوان تصویری معکوس از شارلو، کالورو به عنوان پژواکی از چاپلین پیر، و حتی خود شارلو که در گذر زمان از شخصیت به نماد بدل می شود. استقبال از این کتاب در محافل سینمایی و دانشگاهی عمدتا مثبت بوده است. فرانسوا تروفو، در مقدمه ای کوتاه بر چاپ نخست آن، بازن را یکی از معدود کسانی می دانست که توانسته اند «چاپلین را در متن سینما و اسطوره ی مدرن جای دهند. » در ایران نیز، با توجه به جایگاه خاص چاپلین در حافظه ی سینمایی نسل های مختلف، انتشار این کتاب هم زمان با توجه فزاینده به مطالعات مولف و نظریه ی سینما، با اقبال خوانندگان متخصص مواجه شده است. در مجموع، «چاپلین به روایت بازن»، بیش از آن که کتابی درباره ی یک چهره ی سینمایی باشد، تلاقی دو سنت بزرگ نقد فیلم است: اسطوره شناسی بازن و زبان شناسی سینمایی رومر. این اثر، با نثری چگال اما فکورانه، به خواننده اجازه می دهد تا هم تصویر تاریخی چاپلین را دریابد، و هم تأملی عمیق در معنا و اسطوره در سینما آغاز کند. برای علاقه مندان به نظریه فیلم، تاریخ سینمای کلاسیک و نیز خود چاپلین، این کتاب فرصتی کم نظیر برای بازاندیشی در مبانی سینما و قدرت های استعاری آن فراهم می سازد.