پرونده ی قدیمی پیرآباد

«پروندهٔ قدیمی پیرآباد» فیلمنامه ای است از بهرام بیضایی که در سال ۱۳۶۳ نوشته و منتشر شد؛ اثری درخشان که با رویکردی تمثیلی و اجتماعی، کشمکش های درونی جامعه ای روستایی را با زبانی دراماتیک و نگاهی تیزبین به تصویر می کشد. در بستری خیالی اما آشنا، بیضایی تنش های قومی، رقابت های سنتی و ورود مدرنیته به زندگی روزمره را بهانه ای برای کالبدشکافی روابط قدرت، ساختارهای فرهنگی، و روانشناسی جمعی می کند. داستان در روستای خیالی پیرآباد رخ می دهد، جایی که دو طایفه ی جمالوندی و کمالوندی درگیر دشمنی ای دیرینه اند. این خصومت نه از مسیر خشونت مستقیم، بلکه از دل رقابت هایی به ظاهر اقتصادی، اما عمیقا حیثیتی، سر برمی آورد. خرید یک اتوبوس برای جابه جایی مسافران به شهر، که در ابتدا به منزله ی پیشرفت و رفاه دیده می شود، به سرعت به نماد رقابت تبدیل می شود. در صحنه ای به یادماندنی، کرامت، راننده ی اتوبوس، با بوق و خنده از کنار جانعلی و گاری اش عبور می کند؛ کنشی کوچک که به انفجاری از تعصب و تقابل می انجامد. ایده ی اولیه ی این فیلمنامه، پیشنهاد مشترک داریوش فرهنگ بود که به دو نویسنده ی مهم سپرده شد: بیضایی و محمود دولت آبادی. حاصل این تقسیم، دو روایت شد؛ بیضایی با پروندهٔ قدیمی پیرآباد، و دولت آبادی با اتوبوس. هر دو اثر به نحوی در دل سینمای ایران ریشه دواندند: یکی با فیلم اتوبوس (کارگردان: یدالله صمدی) و دیگری با الهاماتی در فیلم فصل پنجم (رفیع پیتز). اما فیلمنامه ی بیضایی، با دقت در زبان، تعلیق، و فضای بومی، اثری مستقل و ادبی باقی ماند. درون مایه های این اثر نه تنها بر تضاد سنت و مدرنیته، که بر ناتوانی جوامع سنتی در مواجهه ی سالم با تغییر و تحول تأکید دارد. اتوبوس، فراتر از یک وسیله ی حمل ونقل، نماد شکاف های طبقاتی، زوال اقتدار سنتی، و نیز آغاز تزلزل ارزش هایی است که زمانی بنیاد جامعه روستایی را می ساختند. بیضایی با نگاهی تیزبین، فرایند تبدیل یک ابزار به میدان نزاع را ترسیم می کند؛ نزاعی که ریشه در تاریخ، حافظه ی جمعی، و زخمی کهنه دارد. «پروندهٔ قدیمی پیرآباد» در کارنامه ی بیضایی نمونه ای شاخص از پیوند درام اجتماعی با زبان سینمایی و روایی اوست. فیلمنامه ای که اگرچه شاید ساده تر از آثار اسطوره محور او باشد، اما در نگاهی دقیق تر، همان میزان از پیچیدگی، ظرافت، و تفکر تاریخی را در خود دارد. برای علاقه مندان به بیضایی، این اثر نه تنها سندی از خلاقیت در دل محدودیت های دهه ی ۶۰، بلکه تبلوری از تداوم دغدغه های اجتماعی و فرهنگی در آثار اوست.