ونوس و آدونیس

اسطوره عشق و ناکامی، پیش از آنکه در سال ۱۵۹۳ میلادی با قلم ویلیام شکسپیر در قامت یک خرده حماسه بازآفرینی شود، ریشه در افسانه های کهن داشت. داستان «ونوس و آدونیس» روایتی از تقابل تمنای خدایان و گریز انسان است. بنا بر روایت اووید در کتاب «مسخ»، آدونیس حاصل پیوندی گناه آلود میان پادشاه قبرس و دخترش میرا بود؛ پسری که جمالش خیره کننده بود و برای گریز از ابراز عشق دختران، به کوهستان های لبنان پناه برد تا روزگار را به شکار بگذراند. در سویی دیگر، ونوس، الهه عشق، بر اثر شیطنت و تیر تصادفی پسرش اروس، چنان گرفتار عشق این شکارچی جوان شد که آسمان را رها کرد و به زمین آمد. شکسپیر در نخستین تجلی نبوغ شعری خود، این اسطوره را دستمایه قرار داد، اما شالوده آن را با چرخشی کنایه آمیز دگرگون ساخت. در منظومه شکسپیر، آدونیس زیبارو پسری گریزان و بی میل است که در برابر سیلاب واژگان و تمنای الهه عشق، تنها بهانه جویی می کند و سردی نشان می دهد. این تضاد، اثری طنزآمیز خلق کرده که در آن ونوس به شخصیتی لفاظ و بی قرار تبدیل می شود و تمام ابزارهای اقناع عاشقانه را برای رام کردن یک نوجوان به کار می گیرد. مخاطب امروزی در این کشمکش، احساسی دوگانه را تجربه می کند؛ گروهی از سردی خودبینانه آدونیس می رنجند و عده ای با استیصال ونوس همدردی می کنند. شکسپیر در این اثر، فرصتی خیال انگیز بنا کرده تا نشان دهد اگر خود الهه عشق گرفتار عذاب پس زدگی شود، چه رخ خواهد داد. سرانجام این عشق یک طرفه با حسادت گره می خورد. غیبت طولانی ونوس از آسمان، خشم مارس، خدای جنگ و معشوق او را برمی انگیزد. هنگامی که آدونیس برای شکار از ونوس دور می شود، مارس در کالبد گرازی وحشی بر او می تازد و جانش را می گیرد. ونوس پیکر دریده شده محبوبش را در حالی می یابد که از قطرات خون او، گل های وحشی روییده اند. افسانه ها می گویند این مرگ پایان ماجرا نبود، چراکه پرسفونه، ملکه جهان مردگان نیز شیفته آدونیس شد و در نهایت خدایان حکم کردند آدونیس نیمی از سال را با ونوس بر روی زمین و نیمی دیگر را با پرسفونه در جهان زیرین بگذراند. شکسپیر در «ونوس و آدونیس» با انحراف های روایی و در عین حال وفاداری به قواعد خرده حماسه، مرگ آدونیس و سوگواری ونوس را سرآغازی ابدی برای پیوند خوردن عشق انسانی با رشک و اندوه معرفی می کند. این منظومه که در زمان حیات شاعر بیش از نمایشنامه هایش محبوبیت یافت، با شکوه کلامی و بلاغت بی نظیرش، همان شور و التهابی را به تصویر می کشد که سال ها بعد در کمدی های عاشقانه شکسپیر متبلور شد و نشان داد چگونه یک درام نویس جوان، پیش از فتح صحنه های تئاتر، قلمرو شعر و اسطوره را به تسخیر خود درآورده است.