واپسین وارث تخت و تاج قاجار

«واپسین وارث تخت و تاج قاجار؛ سلطان حمید میرزا قاجار» گفت و گوی دکتر حبیب لاجوردی، مبتکر و مبدع طرح تاریخ شفاهی مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه هاروارد آمریکا، با حمید میرزاست. این گفت وگو سال ۱۳۶۰ در لندن انجام شده و اکنون، پس از سال ها که مصاحبه شونده روی در نقاب خاک کشیده، امیر سعیدالهی آن را به زبان فارسی ترجمه کرده است. حمید میرزا قاجار، پسر محمد حسن میرزا و محترم السلطنه رزاقی، در سال ۱۹۱۸ به دنیا آمد و پس از سه یا چهار سال اقامت در تهران، ایران را ترک کرد. مدتی پیش جدش، محمدعلی شاه قاجار مخلوع، در استانبول ماند و سپس همراه پدرش، محمد حسن میرزا (برادر احمدشاه) در سن ریمو و پاریس زندگی کرد. او در سال ۱۹۲۵ به اصرار پدرش، برای تحصیل روانه انگلستان می شود. در آن جا زیر نظر «سرپرسی هرون مکسول» یکی از دوستان پدرش محمد حسن میرزا، در مدرسه ای که خانم هرون- مکسول بنیاد نهاده با زبان انگلیسی آشنایی کامل پیدا می کند. او اصلا فارسی بلد نبود، بنابراین میان حمید قاجار و پدرش زبان مشترکی وجود ندارد و در نتیجه خانواده ی هرون- مکسول جانشین خانواده سرگردان سلطان حمید قاجار می شود. او در انگلستان نام مستعار «دیوید (داود) دروماند» را برای خودش برمی گزیند. حمید قاجار در سال ۱۹۵۷، به ایران برمی گردد و چهارده سال شغل های گوناگونی را در کنسرسیوم نفت به عهده می گیرد. در این مدت، با خلقیات ایرانیان برای اولین بار آشنا می شود و با تعدادی از قوم و خویش های قاجاری خود، که در ایران مانده اند، تماس پیدا می کند. حمید میرزا تزویر و ریاکاری را از صفات بارز مقامات ایرانی می داند. او در برخورد با ایرانیان با آنان احساس بیگانگی می کند. ندانستن فارسی هم بیشتر او را از آن ها جدا می کند. آن چه چهره ی ایرانیان را در چشم او سیاه می کند، فساد است، فسادی همه گیر. چون حمید میرزا در محیط باز و بی تعارف پرورش یافته، زبانی صریح دارد و به رک گویی متمایل است؛ بنابراین از اظهار آراء و عقاید تند خودش پرهیز نمی کند. چنان که حتی گاهی درباره آلودگی محمدرضا پهلوی نیز بی پروا حرف هایی می زند. ازاین رو است که او را در «اداره اطلاعات شهربانی» بازجویی می کنند. او محیط کار فاسد ایران را به مدت چهارده سال تحمل می کند و در تمام این مدت زبان فارسی را هم یاد نمی گیرد. «واپسین وارث تخت و تاج قاجار؛ سلطان حمید میرزا قاجار» کتابی جالب و خواندنی برای علاقمندان به تاریخ و حکومت قاجار است.