همچون درون آینه

نمایشنامه «همچون درون آینه» اقتباسی صحنه ای از فیلم مشهور «Through a Glass Darkly» ساخته ی اینگمار برگمان است که توسط جنی وورتن برای صحنه بازنویسی شده و نخستین بار در سال ۲۰۱۰ در تئاتر آلمیدا لندن به اجرا درآمد. این نمایشنامه ی کوتاه اما فشرده در قالب یک درام مجلسی روان شناختی نوشته شده و با تأیید رسمی بنیاد برگمان، کوشیده است جوهره ی فکری و عاطفی اثر اصلی را از زبان سینما به زبان تئاتر منتقل کند؛ بی آن که به بازسازی صرف فیلم بسنده کند. داستان نمایش در جزیره ای دورافتاده می گذرد؛ فضایی بسته، سرد و منزوی که به تدریج از یک مکان تعطیلاتی به صحنه ی مواجهه های عریان روانی بدل می شود. کارین، زنی جوان که به تازگی از یک دوره ی بستری در بیمارستان روانی بازگشته، به همراه همسرش مارتین، پدرش دیوید و برادر نوجوانش مکس در این جزیره گرد هم آمده اند. از همان آغاز روشن است که بازگشت کارین نه به معنای آرامش، بلکه شروع مرحله ای شکننده تر از زیست روانی اوست؛ مرحله ای که در آن مرز میان واقعیت بیرونی، تجربه ی درونی و ادراک معنوی به شدت مخدوش شده است. نمایشنامه بیش از آن که بر رویداد متکی باشد، بر سکوت ها، مکث ها و گفت وگوهای فشرده استوار است. بیماری روانی کارین نه با تشخیص بالینی، بلکه از خلال اضطراب ها، تغییرات خلقی و تجربه های حسی نامطمئن او آشکار می شود. خانواده، هر یک به شیوه ی خود، می کوشند به او نزدیک شوند: مارتین با مراقبتی آمیخته به درماندگی، مکس با نیاز عاطفی خام و صادقانه، و دیوید با فاصله ای سرد و عقلانی که ریشه در خودمحوری هنرمندانه اش دارد. این فاصله ی پدرانه، یکی از محورهای عاطفی نمایش است؛ جایی که عشق، مسئولیت و بهره کشی احساسی در هم تنیده می شوند. یکی از مضامین مرکزی اثر، شکنندگی ادراک انسانی است. کارین گاه احساس می کند به حقیقتی والاتر یا حضوری الهی نزدیک شده و گاه در ورطه ی فروپاشی روانی فرو می رود. نمایش آگاهانه از پاسخ قطعی پرهیز می کند: آیا این تجربه ها نشانه ی بیماری اند یا تلاشی نومیدانه برای معنا در جهانی خاموش؟ عنوان اثر - برگرفته از آیه ای کتاب مقدس - به خوبی این ابهام را صورت بندی می کند: انسان جهان، خود و حتی خدا را «همچون درون آینه» می بیند. اقتباس وورتن، با حذف زبان تصویری سینما و جایگزینی آن با بدن، صدا و سکوت، تجربه ای فشرده و بی واسطه خلق می کند. جزیره به استعاره ای از تنهایی بدل می شود و خانواده به آزمایشگاهی برای سنجش ظرفیت عشق در برابر ناتوانی روانی. نتیجه، نمایشی است کم پیرایه اما عمیقا آزارنده و انسانی؛ اثری که مخاطب را نه با پاسخ، بلکه با پرسشی ماندگار رها می کند: وقتی ذهن می شکند، چه کسی مسئول معنا، مراقبت و حقیقت است؟