نامورنامه

«نامورنامه: درباره فردوسی و شاهنامه» مجموعه ای از نوشته های عبدالحسین زرین کوب درباره فردوسی، جهان شاهنامه و بعضی از مهم ترین مسئله های اخلاقی و روایی این حماسه است. کتاب در سال ۱۳۸۱، چند سال پس از درگذشت زرین کوب، از سوی نشر سخن منتشر شد و برخلاف آثاری چون «پله پله تا ملاقات خدا» یا «پیر گنجه»، تک نگاری یکپارچه ای نیست که از آغاز برای انتشار به همین صورت نوشته شده باشد. بخشی از مقاله های آن پیش تر در کتاب هایی چون «با کاروان حله»، «یادداشت ها و اندیشه ها» و «نه شرقی، نه غربی انسانی» آمده بودند و برخی دیگر نخستین بار در همین مجموعه منتشر شدند. حاصل، تصویری چندوجهی از رابطه زرین کوب با فردوسی است: مورخی که به زمینه سیاسی و فرهنگی قرن چهارم توجه دارد، منتقدی که ساختار تراژیک داستان ها را می خواند و نویسنده ای که شاهنامه را یکی از متن های بنیادی حافظه تاریخی ایران می داند. یکی از مباحث مهم کتاب به خود فردوسی و محیط تاریخی او مربوط است. زرین کوب توس، طابران، باژ، فضای سیاسی سامانیان و غزنویان و مسئله شکل گیری شاهنامه در بستر احیای زبان و تاریخ ایرانی را کنار یکدیگر قرار می دهد. برای او فردوسی صرفا شاعر داستان های کهن نیست؛ انسانی است که در انتقال حافظه ایران پیش از اسلام به زبان فارسی جدید نقش تعیین کننده ای داشته است. این برداشت با آنچه پژوهش تاریخی امروز درباره سرچشمه های شاهنامه می داند سازگار است: فردوسی از سنتی پیشین، به ویژه شاهنامه ابومنصوری و روایت های برخاسته از «خدای نامه»ها، بهره برد و آنها را به صورت حماسه ای منسجم و شاعرانه درآورد. اما بخش زنده تر «نامورنامه» جایی است که زرین کوب از تاریخ ادبی فاصله می گیرد و وارد خود داستان ها می شود. در مقاله «رستم و اسفندیار»، تقابل میان این دو قهرمان را فقط نبردی شخصی نمی داند. اسفندیار برای او حامل اقتدار دینی و پادشاهی است و رستم نماینده سنت پهلوانی و نوعی استقلال کهن. تراژدی از جایی شکل می گیرد که هر دو طرف بخشی از حق را با خود دارند، اما وضعیتی ساخته شده که امکان خروج بی هزینه از آن وجود ندارد. پژوهش های جدیدتر درباره این داستان نیز بر همین پیچیدگی تأکید کرده اند: اسفندیار را نمی توان صرفا قربانی بی گناه دانست و رستم نیز با انتخابی روبه روست که هر مسیر آن به شکست اخلاقی یا مرگ می رسد. مفهوم «داد» از رشته های اصلی کتاب است. مقاله هایی چون «صلح و داد و عدالت در شاهنامه» و بحث درباره نامه رستم فرخزاد، زرین کوب را به این نتیجه می رسانند که مرکز اخلاقی شاهنامه بیش از جنگ و پیروزی، مقاومت در برابر بیداد است. او شاهنامه را حماسه ای نمی بیند که صرفا روح جنگ جویی را ستایش کند؛ ارزش پهلوان هنگامی معنا پیدا می کند که قدرت او با خرد، وفای به عهد و عدالت محدود شود. این برداشت پشتوانه متنی قابل توجهی دارد. پژوهش های معتبر نیز در ارزش های اخلاقی فردوسی بر عدالت، اعتدال، راستگویی، خرد، پرهیز از آز و نکوهش شتاب زدگی و ستم تأکید کرده اند. زرین کوب در مقاله «شاهنامه و ایلیاد» نیز به سنت تطبیقی نزدیک می شود. مقایسه با حماسه هومری برای او راهی است برای مشخص کردن خصلت اخلاقی شاهنامه. چنین قیاسی البته امروز نیازمند احتیاط بیشتری است. «شاهنامه» و «ایلیاد» از دو سنت تاریخی، دینی و روایی متفاوت آمده اند و هر تعمیمی درباره «روح ایرانی» یا «روح یونانی» می تواند بیش از حد گسترده شود. بخشی از زبان نقد زرین کوب نیز به دوره ای تعلق دارد که مفاهیمی چون روح قومی یا هویت ملی با اطمینانی بیشتر از امروز به کار می رفتند. شاهنامه پژوهی جدید، در کنار مسئله هویت، بر تاریخ انتقال روایت ها، لایه های اسطوره ای، ساختار داستانی و تفاوت میان مواد کهن و مداخله شاعر نیز تأکید بیشتری دارد. همین نکته محدودیت و ارزش «نامورنامه» را هم زمان روشن می کند. کتاب جامع ترین پژوهش متن شناختی درباره شاهنامه نیست و به سبب مجموعه مقاله ای بودن، یک نظریه واحد را از ابتدا تا انتها دنبال نمی کند. بعضی داوری های تاریخی یا ملی گرایانه آن نیز باید در کنار تحقیقات متأخر خوانده شوند. اما زرین کوب امتیازی دارد که همیشه در تحقیقات تخصصی یافت نمی شود: توانایی دیدن هم زمان تاریخ، ادبیات و مسئله اخلاقی. او فردوسی را پشت انبوه اطلاعات کتاب شناختی گم نمی کند و شخصیت های شاهنامه را نیز به نمونه های ساده خیر و شر فرو نمی کاهد. نام «نامورنامه» از خود شاهنامه می آید؛ فردوسی در پایان اثر، کتابش را با همین تعبیر یاد می کند. شاید انتخاب این عنوان برای نوشته های زرین کوب مناسب باشد. شاهنامه کتاب نام هاست، اما نام ها در آن فقط برای باقی ماندن ثبت نشده اند. رستم، سیاوش، اسفندیار و خود فردوسی هر بار با پرسشی درباره قدرت، مرگ، وفاداری یا داد زنده می شوند. زرین