مثل خاری در انگشت

نمایشنامه ی «مثل خاری در انگشت» (۱۹۶۶) از فرانسواز ساگان، نمونه ی درخشانی از نگاه ظریف و در عین حال تند او به روابط انسانی و بازی های اجتماعی است؛ نمایشی کوتاه در یک پرده که برای نخستین بار در تئاتر ژیمناز پاریس روی صحنه رفت و همان جا هم توجه تماشاگران و منتقدان را جلب کرد. این اثر به ظاهر ساده، در لایه های خود طنز تلخی دارد که با مهارت ساگان در نمایش جزییات عاطفی و نقد طبقاتی در هم تنیده می شود. در هفت صحنه ی موجز و پیوسته، ماجرای هوبرت دارسای روایت می شود: مردی با جاه طلبی اجتماعی که می خواهد با پریسیلا، دختر ثروتمند یک خانواده ی اشرافی، ازدواج کند؛ در حالی که همچنان دلبسته ی معشوقه اش کورالی است. این نقشه ی به ظاهر حساب شده اما در برخورد با واقعیت های انسانی پیچیده می شود، به ویژه وقتی که کورالی به پدر عاقل و تیزبین پریسیلا، هنری-جیمز، جذب می شود. چیزی که در آغاز یک معامله ی اجتماعی است، کم کم به صحنه ای از درگیری های ظریف، کشمکش های عاطفی و ترک برداشتن تصورات ایدئالیستی تبدیل می شود. سبک نگارش ساگان در این نمایش نیز مانند رمان هایش کوتاه، دقیق و سرشار از کنایه است؛ دیالوگ هایی که با نیش ملایم و نگاه نقادانه به مناسبات طبقاتی، روابط و میل انسان ها رنگ می گیرند. در این اثر خبری از نمایش های پر زرق وبرق و درام های پرهیجان نیست؛ بلکه در فضای محدود و مینیمالیستی صحنه، همه چیز به نگاه ها، سکوت ها و واژه ها سپرده می شود. «مثل خاری در انگشت» در بطن خود با مضامینی چون برخورد جاه طلبی و میل واقعی، شکنندگی ظواهر و رقابت های درونی قدرت بازی می کند. جاه طلبی هوبرت برای پیوند با طبقه ی بالا، نه تنها عشق را زیر سوال می برد، بلکه خود او را در مقابل احساسات و میل های غیرقابل کنترل قرار می دهد. در این میان، ساگان بی آنکه به سوی قضاوت قطعی برود، تنش های شخصیت ها و ترک برداشتن نقاب ها را با دقت و ملایمت ترسیم می کند. نمایش، در زمان اجرا، موفقیتی غافلگیرکننده در پاریس به دست آورد و توانست پای تماشاگران فرهیخته و منتقدان را به سالن بکشاند. بعدها نیز در کنار دیگر نمایشنامه های ساگان، مانند «لشارد» در مجموعه های آوانگارد منتشر شد و همچنان به عنوان نمونه ای از توانایی او در تلفیق طنز اجتماعی با عمق عاطفی مورد توجه است. در نهایت، «مثل خاری در انگشت» بیش از آنکه درباره ی یک داستان عاشقانه یا یک نقشه ی طبقاتی باشد، درباره ی ترک خوردن توهماتی است که شخصیت ها برای محافظت از خود می سازند؛ نمایشی ظریف و موجز که با کمترین کلمات و در کوتاه ترین مدت، تصویری چندلایه از جاه طلبی، عشق و خودفریبی ترسیم می کند.