علمی تخیلی

شاید کمتر ژانری در ادبیات داستانی به اندازه ی علمی تخیلی این قدر درباره ی هویتش بحث برانگیخته باشد؛ ژانری که گاه با فانتزی اشتباه گرفته می شود و گاه صرفا به عنوان سرگرمی پیش گویانه درباره ی آینده دیده می شود. کتاب «علمی تخیلی» نوشته ی آدام چارلز رابرتز، که نخستین بار در سال ۲۰۰۰ در مجموعه ی معتبر New Critical Idiom توسط انتشارات روتلج منتشر و در سال ۲۰۰۶ در نسخه ای بازبینی شده تجدید چاپ شد مطرح کرده که پیش از هر چیز باید فهمید علمی تخیلی چیست و مرزهایش کجاست. رابرتز که هم استاد ادبیات است و هم خود در مقام نویسنده ی رمان های علمی تخیلی تجربه دارد، مسیر کتاب را با پرداختن به تعریف ژانر آغاز می کند و سپس گام به گام به تاریخچه ی آن می پردازد؛ از ریشه های اولیه در قرن نوزدهم تا دوران مجلات پالپ، عصر طلایی، موج نو و جریان های فمینیستی و سایبرپانک. نویسنده با مطرح کردن مفاهیم کلیدی نظیر «نووم» یا همان عنصر نوآورانه و دانشی که دنیای داستان را از جهان واقعی متمایز می سازد، مرز میان علمی تخیلی و فانتزی را روشن می کند. در این چارچوب تحلیلی، فانتزی بر پایه ی اراده و ساختارهای جادویی بنا می شود، در حالی که داستان های مورد بحث این پژوهش، حتی شگفت انگیزترین ایده ها را در بستر منطق، عقلانیت و فرضیه های علمی صورت بندی می کنند. کتاب همچنین به شکلی منسجم به بازنمایی مفاهیمی همچون «دیگری»، نژاد، جنسیت و فناوری در آثاری چون تل ماسه، دست چپ تاریکی و نیورومنسر می پردازد و نشان می دهد که حضور ربات ها یا بیگانگان فضایی در متن های داستانی و آثار سینمایی، تا چه اندازه ابزاری برای نقد استعمار، نژادپرستی و بحران های هویتی انسان امروز بوده است. هر فصل با یک مطالعه ی موردی از رمان، داستان کوتاه یا فیلمی شناخته شده همراه است، از تپه ی شن فرانک هربرت گرفته تا نوروماسر ویلیام گیبسون یا آثاری مانند دست چپ تاریکی اورسولا کی. لو گوین و از خلال همین نمونه ها رابرتز نشان می دهد که چگونه مواجهه با بیگانگان، ربات ها یا هوش مصنوعی در دل داستان های علمی تخیلی، اغلب بازتابی از دغدغه های واقعی جوامع انسانی است، از ترس های مربوط به هویت و نژاد گرفته تا پرسش های مربوط به جنسیت و قدرت. کتاب «علمی تخیلی» بیشتر برای دانشجویان ادبیات و سینما، پژوهشگران فرهنگی و خوانندگانی نوشته شده که می خواهند فراتر از لذت خواندن یا دیدن آثار علمی تخیلی، به فهمی تحلیلی از این ژانر برسند.