شخصیت پردازی در ادبیات داستانی

وقتی شخصیتی مثل آناکارنینا یا راسکولنیکوف در ذهن ما جان می گیرد، به ندرت به این فکر می کنیم که این موجودات کاغذی چطور از خطوط مبهم تخیل نویسنده به چنین مرز پررنگی از واقعیت رسیده اند. کتاب «شخصیت پردازی در ادبیات داستانی؛ پژوهشی در نقش پروتوتیپ ها در آفرینش ادبی» نوشته شیرین دخت دقیقیان، دقیقا دست روی همین نقطه کور در درک ما از ادبیات می گذارد. این اثر پژوهشی و تحلیلی آکادمیک در حوزه نظریه ادبیات و داستان نویسی، به جای تکرار فرمول های کلیشه ای کارگاه های رمان نویسی، به سراغ کالبدشکافی مفهوم پروتوتیپ یا همان سرنمون ها و الگوهای بیرونی می رود. ایده اولیه این پژوهش که ریشه در آشنایی نویسنده با دیدگاه های لئونید گروسمن درباره فئودور داستایوسکی دارد، نشان می دهد که هیچ کاراکتر ماندگاری زاده تخیل محض و ایزوله نیست. دقیقیان با تکیه بر نمونه های درخشان تاریخ ادبیات، فرآیند پیچیده استحاله واقعیت به متن را بررسی می کند تا به ما بگوید چگونه یک آدم واقعی، یک معشوق قدیمی، یک چهره سیاسی یا حتی یک دشمن خونی در کارگاه خلاقیت ذهنی نویسنده تراش می خورد و به یک شخصیت داستانی چندبعدی تبدیل می شود که بعد از قرن ها هنوز زنده به نظر می رسد. جذابیت این کتاب در ساختار منظم و لایه برداری گام به گام آن نهفته است که در سه فصل اصلی تدوین شده است. در فصل اول مخاطب با سیر تطور و پیشینه شخصیت در آثار داستانی آشنا می شود و می بیند که چطور کاراکترها از تیپ های ساده، خطی و تمثیلی قدیمی به سمت شخصیت های پیچیده، متناقض و مدرن امروزی حرکت کرده اند. فصل دوم به کالبدشکافی نظری و تبیین علمی خود پروتوتیپ در نقد ادبی و روان شناسی خلاقیت اختصاص دارد. نویسنده در این بخش مرز باریک اما حیاتی میان کپی برداری ناشیانه از واقعیت و آفرینش اصیل هنری را ترسیم می کند. یک نویسنده قدرتمند صرفا بیوگرافی اطرافیانش را سرقت نمی کند؛ او از تجربه زیسته خود، پیوندهای پنهان روان شناختی و نشانه های فرهنگی استفاده می کند تا چیزی فراتر از یک رونوشت ساده بسازد. در واقع کتاب بر این باور است که حافظه و تروماهای شخصی نویسنده، مواد خامی هستند که تحت تاثیر نیازهای ساختاری داستان، هویتی کاملا مستقل پیدا می کنند. اوج کاربردی بودن این پژوهش را می توان در فصل سوم و طبقه بندی ۱۶ نوع پروتوتیپ گوناگون مشاهده کرد. دقیقیان با آوردن مثال های ملموس از آثار کلاسیک و مدرن جهان، الگوهای بیرونی را دسته بندی می کند و به بررسی بازتاب آن ها در متن رمان ها می پردازد. این دسته بندی ها به هنرجویان داستان نویسی و منتقدان کمک می کند تا ابزار و رویکردی ساختاریافته برای نقد بیوگرافیک در اختیار داشته باشند. متن کتاب اگرچه رویکردی آکادمیک و نظری دارد، اما هرگز به ورطه لفاظی های فیلسوفانه و گنگ نمی افتد. خواندن کتاب «شخصیت پردازی در ادبیات داستانی» زاویه دید ما را به عنوان مخاطب رمان تغییر می دهد؛ چرا که پس از آن، هر بار که با کاراکتری جاندار و باورپذیر روبه رو می شویم، ناخودآگاه به دنبال آن نمونه نخستین و انسان واقعی می گردیم که روزی در جهان واقعی راه می رفته و جرقه ای در ذهن نویسنده روشن کرده است.