سفری به بوسنی

سفر به سرزمینی بیگانه، در سفرنامه ها همیشه فقط جابه جایی از شهری به شهر دیگر نیست؛ گاهی آنچه در طول مسیر ثبت می شود، تصویری از یک جامعه، مناسبات مردم و شیوه ی زیست آنان در دوره ای مشخص از تاریخ است. کتاب «سفری به بوسنی» نوشته ی امیرمحمدعلی پاشا، ولیعهد پیشین مصر با ترجمه ی محمدرضا شفیعی کدکنی در چنین چارچوبی قرار می گیرد. این اثر یک سفرنامه ی تاریخی است که حاصل مشاهدات نویسنده در جریان سفر به بوسنی است و بیش از آنکه به شکل یک راهنمای جغرافیایی یا گردشگری پیش برود، بر دیدن و ثبت جزئیات محیط و زندگی مردم تمرکز دارد. نویسنده در مقام مسافری مصری که با فضای فرهنگی و تاریخی جهان اسلام آشنایی دارد، بوسنی را از زاویه ای متفاوت روایت می کند و تصویری از سرزمین، شهرها و مردمانی ارائه می دهد که در دوره ای تاریخی در حوزه ی نفوذ عثمانی زندگی می کردند. ترجمه ی فارسی این سفرنامه را محمدرضا شفیعی کدکنی از متن عربی انجام داده و انتشارات سخن آن را منتشر کرده است. خود شفیعی کدکنی در پیش گفتار توضیح می دهد که آشنایی او با این اثر از ماجرایی کاملا شخصی آغاز شد؛ اما مطالعه ی متن باعث شد با سفرنامه ای روبه رو شود که به دلیل ناشناخته بودن و نبود ترجمه ی فارسی، توجه او را جلب کند و در ادامه تصمیم بگیرد آن را به فارسی برگرداند. در این سفرنامه حرکت نویسنده در سرزمین بوسنی با مجموعه ای از مشاهده های پیوسته همراه است. او فقط به ثبت نام مکان ها یا شرح مسیر سفر اکتفا نمی کند، بلکه به آنچه در اطراف خود می بیند نیز توجه دارد؛ از ویژگی های شهرها و محیط طبیعی گرفته تا نحوه ی زندگی ساکنان و نشانه های فرهنگی و اجتماعی که در برخورد با آنان آشکار می شود. همین شیوه باعث می شود بوسنی در کتاب تنها یک مقصد جغرافیایی نباشد و خود مردم و زندگی روزمره ی آنان نیز به بخش مهمی از موضوع سفرنامه تبدیل شوند. نگاه نویسنده نگاه گردشگری امروزی نیست که بیشتر بر بناهای مشهور، اقامتگاه ها یا جاذبه های دیدنی متمرکز باشد؛ او با دقت بیشتری به جزئیاتی توجه می کند که برای شناخت فضای اجتماعی یک سرزمین اهمیت دارند. در میان این مشاهدات، می توان ردپای توجه او به مناسبات اجتماعی، خصوصیات فرهنگی، رفتار مردم و شرایط زندگی آنان را دید. روایت از همین مسیر شکل می گیرد: سفر، فرصتی برای مشاهده است و مشاهده، به ثبت تصویری از جامعه ای می انجامد که نویسنده در برابر خود می بیند. یکی از ویژگی های مهم اثر زاویه ی دید نویسنده است؛ او از بیرون به بوسنی نگاه می کند، اما این نگاه متعلق به یک مسافر اروپایی نیست؛ بلکه از سوی فردی با پیشینه ی مصری و در بستر فرهنگی جهان اسلام شکل گرفته است. همین تفاوت به مشاهده های او رنگ خاصی می دهد و باعث می شود بخشی از تجربه ی سفر، به شناخت نسبت های فرهنگی و اجتماعی میان جوامع مختلف نزدیک شود. سفرنامه همچنین ارزش خود را از جزئی نگری نویسنده می گیرد؛ او تلاش می کند چیزهایی را ثبت کند که ممکن است در روایت های رسمی و تاریخی جایی نداشته باشند. برای همین کتاب را می توان در مرز میان سفرنامه، گزارش اجتماعی و یک سند فرهنگی قرار داد. بوسنی در این روایت نه صرفا یک نقطه روی نقشه، بلکه جامعه ای زنده با مردم، عادت ها، روابط و نشانه های فرهنگی مشخص است. از سوی دیگر فاصله ی زمانی میان دوره ی نگارش اثر و زمان خواندن آن به مخاطب امکان می دهد تغییرات تاریخی و اجتماعی این منطقه را نیز بهتر درک کند. «سفری به بوسنی» در کنار توصیف سرزمین و مردم، تصویری از فضای فرهنگی و اجتماعی بوسنی در دوره ای تاریخی به دست می دهد و به همین دلیل می تواند برای علاقه مندان به تاریخ بالکان، جهان اسلام، روابط فرهنگی میان سرزمین های مسلمان و ادبیات سفر جذاب باشد. اهمیت این ترجمه تنها در انتقال محتوای یک سفرنامه ی کمترشناخته شده به زبان فارسی نیست؛ پیش گفتار شفیعی کدکنی نیز بخشی از داستان شکل گیری این ترجمه را روشن می کند و نشان می دهد چگونه مطالعه ی یک متن نسبتا ناشناخته به ترجمه ی کامل آن انجامیده است.