خانم سویج عجیب

نمایشنامه «خانم سویج عجیب» نوشته جان پاتریک، کمدی سه پرده ای مشهوری است که نخستین بار در سال ۱۹۵۰ روی صحنه برادوی ظاهر شد و از همان ابتدا با استقبال گسترده مواجه شد. اثری که معمولا با گروهی حدود یازده تا سیزده بازیگر اجرا می شود و در حدود دو ساعت، فضای یک کمدی انسانی، گرم و گزنده را پیش روی تماشاگر قرار می دهد. در ظاهر، داستان درباره زنی بیوه به نام اتل پی. سویج است که ده میلیون دلار به ارث برده و تصمیم دارد آن را نه برای تجمل، بلکه برای کمک به تحقق رویاهای به ظاهر «غیرعملی» مردم خرج کند. اما این تصمیم به مذاق سه فرزندخوانده ی جاه طلب او خوش نمی آید؛ کسانی که اعتبار اجتماعی، نفوذ سیاسی و جاه طلبی هایشان را در خطر می بینند و برای کنترل ثروت او، راه حلی بی رحمانه انتخاب می کنند: سپردن او به آسایشگاهی دورافتاده به نام کلایسترز، با این امید که بتوانند سلامت عقل او را زیر سوال ببرند. پاتریک با وارد کردن شخصیت خانم سویج به این محیط عجیب، جهان نمایش را از سطح یک درام خانوادگی پول محور، به قلب یک کمدی انسان دوستانه تبدیل می کند. در کلایسترز، او با گروهی از بیماران روبه رو می شود که هر کدام جهانی خیالی، لطیف و آسیب دیده دارند؛ شخصیت هایی که در نگاه اول عجیب به نظر می رسند، اما به تدریج چنان گرمی، مهربانی و صداقت در رفتار آن ها آشکار می شود که مرز میان «عاقل» و «دیوانه» در ذهن مخاطب فرو می ریزد. این تضاد، هسته ی انتقادی نمایش را شکل می دهد: مقایسه میان حرص و جاه طلبی کسانی که از نظر اجتماعی «محترم» تلقی می شوند، و صداقت، همدلی و تخیلی که از افرادی برمی خیزد که جامعه آن ها را «نامتعارف» می داند. نمایش دقیقا بر همین نقطه می درخشد. پاتریک از طنز و لحنی ظریف برای نقد ارزش های حاکم استفاده می کند؛ ارزش هایی که ثروت، ظاهر و جایگاه را نشانه سلامت و عقلانیت می دانند و مهربانی، خیال پردازی و آسیب پذیری را ضعف تلقی می کنند. شخصیت های ساکن آسایشگاه، با وجود توهمات کودکانه یا اغراق شده شان، حامل نوعی حقیقت عاطفی و اخلاقی اند: آن ها جهان را نه از راه رقابت و قدرت، بلکه از راه پذیرش، همراهی و رویاپردازی قابل زیستن می کنند. در این میان، پیوند تدریجی خانم سویج با آن ها، و درک او از اینکه «عقل سلیم» لزوما در انطباق با هنجارهای جامعه نیست، بلکه در توانایی دیدن انسانیت دیگران است، به محور عاطفی نمایش تبدیل می شود. اجزای کمدی و نقد اجتماعی به خوبی با هم آمیخته اند و نتیجه نمایشی است که هم سرگرم کننده و هم تأمل برانگیز می ماند. البته برخی عناصر نمایش-از جمله شخصیت پردازی کاریکاتوری فرزندان خوانده یا پایان بندی نسبتا ایده آل گرایانه-ممکن است برای مخاطب امروز ساده سازی شده به نظر برسد. با این حال، نیروی احساسی اثر، پیام انسانی آن درباره مهربانی، و نقد ملایم اما موثرش بر مادی گرایی و قضاوت های سطحی، «خانم سویج عجیب» را به کمدی ای جاودانه تبدیل می کند. اثری که یادآور می شود گاه در میان کسانی که دنیا «غیرعادی» می نامد، عقلانیتی عمیق تر و انسانیتی زنده تر نهفته است.