خاصیت آینگی

«خاصیت آینگی: نقد حال، گزارهٔ آرا، و گزیدهٔ آثار فارسی عین القضات همدانی» اثر نجیب مایل هروی از آن کتاب هایی است که معرفی یک متفکر را از متن های خود او جدا نمی کند. ساختمان کتاب سه حرکت دارد: نخست زندگی عین القضات را از دل منابع و مناسبات تاریخی بازسازی می کند؛ سپس خطوط اصلی اندیشه اش را نشان می دهد؛ و سرانجام خواننده را مستقیما با گزیده ای از نوشته های فارسی او روبه رو می سازد. این ترتیب مهم است. عین القضات در کتاب صرفا عارفی جوان با سرنوشتی تراژیک نیست؛ شخصیتی است که باید تحول فکری، زبان و تجربهٔ عرفانی او را کنار هم دید تا بتوان فهمید چرا آثارش در تاریخ تصوف فارسی موقعیتی چنین متمایز پیدا کرده اند. عبدالله بن محمد میانجی همدانی، مشهور به عین القضات، در آغاز سدهٔ ششم هجری در محیطی علمی و قاضی پیشه رشد کرد. با فقه، حدیث، کلام و فلسفه آشنا شد و مدتی طولانی با آثار محمد غزالی درگیر بود؛ اما آشنایی با احمد غزالی مسیر فکری او را به سوی صورتی عاشقانه تر و تجربه محورتر از تصوف کشاند. مایل هروی این دگرگونی را به شکل یک گسست ناگهانی روایت نمی کند. عین القضات در آثار پخته ترش همچنان از ابزارهای فلسفی و کلامی استفاده می کند، اما نسبت خود را با حدود عقل نظری تغییر می دهد. مسئله برای او دیگر صرفا اثبات گزاره ای دربارهٔ خدا نیست؛ این است که شناخت حقیقت چه تغییری در خود شناسنده ایجاد می کند. عنوان «خاصیت آینگی» با چنین تصویری تناسب دارد. اندیشهٔ عین القضات را دشوار می توان در مجموعه ای از گزاره های خشک خلاصه کرد، زیرا بخش زیادی از آن در رابطهٔ میان نویسنده و مخاطب شکل می گیرد. در «تمهیدات» و نامه ها، او بارها خواننده را خطاب قرار می دهد، پرسش می سازد، پاسخ قبلی را پس می گیرد، تمثیل می آورد و زبان را تا مرزهایی پیش می برد که تجربهٔ عرفانی با بیان مفهومی اصطکاک پیدا می کند. حقیقت در این زبان چیزی نیست که بتوان بی تغییر از ذهنی به ذهن دیگر منتقل کرد؛ فهم هرکس به آمادگی و «حال» او نیز وابسته است. متن از همین حیث مانند آینه عمل می کند: خواننده در مواجهه با آن فقط اندیشهٔ عارف را نمی بیند، بلکه حدود فهم خودش نیز آشکار می شود. بخش «گزارهٔ آرا» تلاش مایل هروی برای ایجاد نظم در همین جهان فکری است. نسبت عین القضات با محمد و احمد غزالی، جایگاه پیر و سلوک، عشق، فنا، معرفت، تفسیر باطنی و مرزهای عقل از محورهایی اند که شخصیت فکری او را می سازند. مزیت این بخش آن است که عین القضات را فقط از پشت افسانهٔ «عارف شهید» نمی بیند. اعدام او در ۵۲۵ هجری و منازعات دینی و سیاسی پیرامونش مهم اند، اما اگر این پایان خونین تمام تصویر را اشغال کند، خود متفکر در سایهٔ سرنوشتش ناپدید می شود. گزیدهٔ آثار فارسی، از سوی دیگر، اجازه نمی دهد گزارش پژوهشگر جای متن اصلی را بگیرد. این نکته در مورد عین القضات اهمیت ویژه ای دارد. قدرت آثار او فقط در مضمون نیست؛ در ضرباهنگ نثر، خطاب مستقیم، حرکت میان استدلال و شور، استفاده از آیات و اشعار و تغییر ناگهانی سطح سخن نیز هست. «تمهیدات» را نمی توان کاملا به فهرستی از عقاید تبدیل کرد. حتی نامه ها، که گاه از مناسبات روزمره و ارتباط با مریدان آغاز می شوند، می توانند ناگهان به بحثی دربارهٔ معرفت یا تجربهٔ دینی برسند. گزینش مایل هروی این امکان را فراهم می کند که خواننده پس از دریافت زمینهٔ تاریخی و نظری، خود این تغییر صدا را تجربه کند. امتیاز اصلی کتاب همین ترکیب پژوهش و متن خوانی است. مایل هروی از پژوهشگران شناخته شدهٔ نسخه های فارسی و متون عرفانی است و حساسیت نسخه شناختی و تاریخی او مانع می شود زندگی عین القضات به مجموعه ای از حکایت های قدیس وار تقلیل پیدا کند. بااین حال، «خاصیت آینگی» جای تصحیح کامل «تمهیدات» یا مجموعهٔ کامل نامه ها را نمی گیرد. هر گزیده ای ناگزیر انتخاب می کند و انتخاب نیز تصویری معین از نویسنده می سازد. پژوهشگری که بخواهد دربارهٔ تحول یک مفهوم یا تفاوت زبان عین القضات در آثار فارسی و عربی داوری کند، باید از این کتاب عبور کند و به متن های کامل برسد. اما برای آغاز، مزیت همین است که عین القضات ابتدا توضیح داده می شود و بعد مجال پیدا می کند خودش سخن بگوید. مردی که در سی وچندسالگی خاموشش کردند، در نوشته هایش با اصراری عجیب از ناتوانی زبان برای بیان حقیقت حرف می زند. تناقض کتاب شاید همین باشد: یکی از ماندگارترین صداهای عرفان فارسی، بخش بزرگی از نیروی زبانش را صرف نشان دادن جایی کرد که زبان دیگر کافی نیست.

بخش های برگزیده اثر نیز دشواری بیان بی واسطه احساسات را برجسته می کنند.