جهان اسطوره شناسی 9

کتاب «اسطوره در جهان عرب و اسلام» نوشته جلال ستاری، نهمین جلد از مجموعه ی بلندآوازه ی «جهان اسطوره شناسی» است که با نگاهی ژرف و تحلیلی به جایگاه اسطوره در فرهنگ های عربی و اسلامی می پردازد. این اثر که توسط نشر مرکز منتشر شده، با زبانی روشن و ساختاری متنوع، کوشیده است مفاهیم بنیادین اسطوره ای را از دل متون، سنت ها، باورها و دیدگاه های فکری جهان عرب و اسلام بیرون کشیده و بازخوانی کند. این کتاب در قالب مجموعه ای از مقالات به رشته ی تحریر درآمده که هر یک از منظر متفاوتی نسبت اسطوره با فرهنگ دینی، ادبی و اجتماعی جوامع عرب زبان و اسلامی را واکاوی می کند. جلال ستاری، اسطوره شناس برجسته و شناخته شده ایرانی، در مقدمه ی کتاب به تأمل در چیستی اسطوره می پردازد و با رجوع به دیدگاه هایی چون تعبیر میرچا الیاده از اسطوره به عنوان «روایت قدسی از زمان بی زمان»، پایه ی نظری اثر را استوار می سازد. او دو تعریف متضاد از اسطوره را یادآور می شود: یکی به مثابه ی رمز و نماد معنابخش که نظم به ناشناخته ها می دهد، و دیگری به مثابه ی روایت های بی اساس و گمراه کننده. این دوگانگی در درک اسطوره، بستر تحلیل های بعدی کتاب را فراهم می کند و نشان می دهد چگونه سنت اسلامی و جهان عربی با اسطوره نه به شکل منسجم، بلکه با کشاکش و گاه انکار مواجه شده اند. در بخش های مختلف کتاب، مقالاتی با موضوعاتی گوناگون به چشم می خورند که هر کدام حلقه ای از زنجیره ی واکاوی اسطوره در این فرهنگ ها را شکل می دهند. برخی از این مقالات به بررسی این دیدگاه می پردازند که فرهنگ عربی و به ویژه اندیشه ی اسلامی با مفهوم اسطوره ناسازگار است یا دست کم در مقام انکار آن برآمده است؛ دیدگاهی که در میان برخی از منتقدان عرب زبان مطرح شده و ستاری با دقت به نقد آن می پردازد. او همچنین موضوعاتی چون خواب گزاری در اسلام و رابطه ی اسطوره با قصه و عالم مثال را در مقالاتی مستقل بررسی می کند و با تحلیل متون مرتبط، نشان می دهد که چگونه حتی در غیاب نام صریح اسطوره، ساختارهای اسطوره ای همچنان در درون روایت ها و آیین های اسلامی حضور دارند. یکی از دستاوردهای مهم کتاب، پیوند میان عناصر فرهنگی و مذهبی با ذهنیت اسطوره ای است؛ امری که در سنت اسلامی به ویژه از طریق تعبیر رویا، قصه های تمثیلی و نقش عالم مثال قابل ردیابی است. این امر نشان می دهد که حذف یا انکار لفظ اسطوره به معنای غیبت ساختارهای آن نیست، بلکه اسطوره در قالب های بومی شده، به زیست فرهنگی مسلمانان راه یافته است. ستاری با تأکید بر چنین لایه هایی، از خواننده دعوت می کند تا با نگاهی تطبیقی و فراتر از قالب های صوری، به بازشناسی اسطوره در بطن فرهنگ اسلامی بنگرد. در نهایت، کتاب حاضر اثری تأمل برانگیز و آموزشی است که هم برای پژوهشگران حوزه های فرهنگ اسلامی، عربی و اسطوره شناسی ارزش دارد و هم برای خوانندگان علاقه مند به شناخت سازوکارهای پنهان فرهنگ و ذهنیت. این کتاب نه تنها تصویری پیچیده تر از رابطه ی اسلام و اسطوره ارائه می دهد، بلکه دریچه ای برای فهم نحوه ی بازتولید مفاهیم کهن در قالب های دینی و فرهنگی مدرن می گشاید.