تولد امپراتوری پارس

«پیدایش امپراتوری ایران» اثری به کوشش وستا سرخوش کرتیس است که دریچه ای تازه به سوی درک ریشه های تاریخی و هویتی یکی از کهن ترین تمدن های جهان می گشاید. این مجلد که حاصل مجموعه درس گفتارهای مدرسه ی مطالعات شرقی و آفریقایی در سال ۲۰۰۴ با پشتیبانی بنیاد سودآور فرمانفرمایان است، با گردآوری آرا و پژوهش های اندیشمندان نامور، مفهوم پیچیده ی ایران را از استپ های اوراسیا تا شکل گیری هژمونی هخامنشی بررسی می کند. هدف محوری این نوشته، فراتر رفتن از مرزهای ژئوپلیتیک معاصر و پرهیز از تفسیر گذشته بر اساس هنجارهای سیاسی روز است تا تصویری اصیل از فرهنگ های تاریخی ایران به دست دهد؛ تصویری که در آن دانش باستان شناسی، تاریخ، دین و زبان شناسی به هم می آمیزند تا ماهیت این موجودیت سیاسی و قومی را به دور از سوگیری های رایج روشن سازند. در مسیر این بررسی، کتاب ابتدا باورهای مألوف درباره ی بنیان گذاری امپراتوری را به چالش می کشد. دانیل پاتز با تمرکز بر نقش ایلامی ها، نشان می دهد که خاستگاه فرهنگی کورش و خاندانش در پیوند با سنت های نوعیلامی در ناحیه ی انشان استوار بوده و ایده ی وحدت فرهنگی ایران پیش از آنکه پارسی باشد، ریشه در این میراث دارد. او با رد ارتباط کورش انشان و پارسومش، تبار پادشاهی را از منظری نو می نگرد و حتی شورش های ایلامی ثبت شده در کتیبه ی بیستون را واکنشی به جایگزینی خاندان انشانی با تبار پارسی هخامنشی توسط داریوش می داند. پس از این چرخش به غرب فلات، کتاب مخاطب را به آسیای مرکزی می برد. فرانتس گرونه با بررسی جغرافیای اوستا و تحلیل متون وندیداد، می کوشد با رویکردی زبان شناختی و بررسی نشانه های طبیعی مانند زمستان های ده ماهه یا گرمای شدید، گره از معمای خاستگاه زرتشت بگشاید و مسیر مهاجرت اقوام باستانی را در فلات شرقی ردیابی کند. در ادامه، پیوند میان دین و قدرت سیاسی در دوران هخامنشیان به کانون توجه تبدیل می شود. اکتور شروو و آلبرت دیونگ از منظری اعتقادی به این مسئله می پردازند که چگونه متون شفاهی شرق توسط روحانیون در غرب پذیرفته و تفسیر شدند و آیین زرتشت با پیدایش مفهوم مغ و مجوس در دوران نخستین هخامنشی چه جایگاهی یافت. انعکاس این مفاهیم تا بدان جا گسترده بود که حتی در دادگاه های روم باستان، اتهام جادو و ارتباط آن با خرد ایرانی دستمایه ی محاکمات تاریخی همچون ماجرای آپولیوس مادورایی می شد. این مباحث با پژوهش شاپور شهبازی به اوج می رسد؛ جایی که او در برابر نظریه ای که شکل گیری ایده ی ایران را تنها به عصر ساسانیان محدود می داند، می ایستد و اثبات می کند که هویت ملی ایرانی ریشه ای بسیار کهن تر در دوران اوستایی دارد. در نهایت، جان کرتیس با بررسی دوران آهن، قطعات این پازل تاریخی را با تکیه بر تنوع فرهنگی سازنده ی تمدن ایرانی تکمیل می کند. این اثر دعوتی برای بازاندیشی در مفاهیمی است که شالوده ی هویت یک ملت را ساخته اند. نویسندگان، فضایی پویا برای مباحثات آکادمیک فراهم کرده اند. مطالعه ی این کتاب برای پژوهشگران و علاقه مندانی که در پی درکی بنیادین از تاریخ باستان هستند، تجربه ای مناسب است که نشان می دهد چگونه تنوع قومی و دینی در گذر هزاره ها به همزیستی رسیده و شالوده ی امپراتوری بی بدیلی را بنا نهاده اند.