ترفند خدایان

رویارویی انسان با پدیده های ناشناخته در طول تاریخ، همواره بستری برای شکل گیری اسطوره ها و باورهای ماورایی بوده است و کتاب ترفند خدایان نوشته ی اریش فون دانیکن با تمرکز بر همین نقطه، روایتی دگرگونه از گذشته ی بشر ارائه می دهد. اریش فون دانیکن که با نگارش کتاب هایی چون «ارابه خدایان»، «طلای خدایان» و «معجزه خدایان» جریانی خاص از ادبیات عامه پسند شبه علمی را پایه گذاری کرد، در این اثر نیز تلاش می کند تا ریشه های هویت و اعتقادات انسانی را در ارتباط با موجودات فرازمینی بازخوانی کند. مفهوم مرکزی و جان کلام نویسنده در عنوان اثر نهفته است؛ او استدلال می کند که تکنولوژی پیشرفته و مداخلات بیگانگان باستانی در دوران کهن، شگفتی عمیقی در ذهن انسان بدوی ایجاد کرده و ترفند بزرگ این بوده که بشر این جلوه های فناوری را به عنوان معجزات الهی و نشانه های ماوراءالطبیعه تعبیر کرده است. نگاهی به جزئیات محتوایی این کتاب نشان می دهد که نویسنده برای بازسازی پازل فکری خود، قلمروی وسیعی از جغرافیا و تاریخ را در می نوردد. او به سراغ سازه های مگالیتی، آثار هنری مرموز غارها و بقایای تمدن های قدیمی نظیر تیکال می رود تا شواهدی از علوم غریبه و دانش های فراموش شده را استخراج کند. دانیکن با بازخوانی متون کهن از جمله عهد عتیق و اسطوره های تمدن سومر، مدعی است که توصیفاتی مثل ارابه های آتشین یا جنگ های آسمانی، در واقع گزارش هایی عینی اما استعاری از ابزارهای مکانیکی و موتورهای جت فرازمینی ها بوده اند. ایده ی جسورانه تر کتاب، فرضیه ی مداخله و دستکاری ژنتیکی انسان های اولیه توسط این موجودات هوشمند است؛ فرآیندی که به زعم او، هوش و آگاهی را به صورت مصنوعی به سیر تکامل بشر تزریق کرد تا تمدنی نوین شکل بگیرد. ساختار متن ترکیبی از مستندنگاری های مصور، تصاویر سنگ نگاره ها و تفاسیر شخصی نویسنده است که تلاش دارد تفاوت آشکار میان سطح دانش تمدن های کهن و ابزارهای بدوی در دسترس آن ها را به عنوان دلیلی بر حضور یک عامل خارجی قلمداد کند. منتقدان، باستان شناسان و تاریخ نگاران جریان اصلی، این کتاب را به دلیل نبود روش تحقیق علمی و فقدان شواهد متقن، در دسته ی شبه علم و شبه تاریخ قرار می دهند و معتقدند او پیچیدگی و خلاقیت بومی تمدن های باستان را به شکلی ناعادلانه به بیگانگان نسبت می دهد. نویسنده در برخی بخش ها به وضوح از انسجام ساختاری فاصله می گیرد و به دلیل نداشتن دانش عمیق در زمینه ی جهان بینی و فلسفه، رشته ی کلام را طولانی و حاشیه ای می کند. با این حال «ترفند خدایان» در بخش نهایی خود وارد لایه های عمیق تری از کنکاش در باورهای انسانی می شود؛ جایی که نویسنده با بررسی مبدأ هستی، دست به احساسات مخاطب می زند و تلاش می کند با طرح سوالات بنیادین، به نوعی آشتی میان فرضیات خود و مفهوم خداوند واحد برسد، هرچند که در بیان منطقی این ارتباط چندان موفق عمل نمی کند.