بیوه مردان سیاه کتاب ششم

کتاب «راز و رمز بیوه مردان» آخرین جلد از مجموعه داستان های معمایی محبوب آیزاک آسیموف است که پس از مرگ او، در دسامبر ۲۰۰۳ منتشر شد. این مجموعه در قالب داستان های کوتاه نوشته شده و بار دیگر ما را به فضای باشگاه خیالی «بیوه های سیاه» می برد؛ محفلی متشکل از شش عضو ثابت از مشاغل مختلف (وکیل، ریاضیدان، هنرمند و غیره) که در دیدارهای ماهانه خود هنگام صرف شام، به معماهایی کوچک و در ظاهر پیش پاافتاده می پردازند. همواره در این حلقه، پیشخدمت وفادار رستوران، «هنری»، همان کسی است که با دقت و هوشمندی خاصش گره را می گشاید و پاسخی روشن ارائه می دهد، در حالی که دیگران در بحث و جدل غرق اند. این کتاب مجموعه ای ترکیبی است: از یک سو شش داستان جدید دارد که پیش تر در هیچ کتابی گردآوری نشده بودند، و از سوی دیگر گزیده ای از ده داستان «بهترین ها»ی جلدهای پیشین را شامل می شود. افزون بر این، متن هایی تکمیلی نیز در کتاب وجود دارند: ادای احترامی از ویلیام بریتین با عنوان «مردانی که آثار آیزاک آسیموف را می خوانند»، داستانی تازه از خود ویرایشگر (چارلز آردای) با نام «آخرین داستان»، و پس گفتاری برگرفته از زندگینامه ی آسیموف. همین ترکیب میان آثار جدید، انتخاب های منتخب، و یادداشت های یادمانی، این جلد را به نوعی وداع ادبی و کامل برای مجموعه بدل کرده است. معماهای این داستان ها کوچک و ظریف اند؛ خبری از قتل های پیچیده یا صحنه های پرتعلیق نیست. بیشتر اوقات مهمانی در جلسه ی شام مشکلی به ظاهر ساده را مطرح می کند: یک چتر گمشده، نامه ای مرموز، نامی ناشناخته، هویتی جعلی یا پدیده ای غیرقابل توضیح. سپس اعضای باشگاه هر کدام از منظر خود بحث را پیش می برند، تئوری های گوناگون مطرح می کنند و حتی به طنز یا طعنه متوسل می شوند. اما در نهایت، این هنری است که با یک مشاهده ی دقیق یا برداشت زبانی درست، حقیقت را آشکار می کند. همین ساختار تکرارشونده، به نوعی امضای مجموعه ی بیوه های سیاه است. آنچه این داستان ها را خواندنی می کند نه صرفا پیچیدگی معما، بلکه لحن شوخ طبعانه، دیالوگ های تیزهوشانه و شخصیت پردازی جمعی است. خواننده از مجادلات دوستانه ی اعضا و سرنخ های پراکنده لذت می برد، و احساس می کند خود نیز در آن میز شام حضور دارد. آسیموف در این آثار به اصل «بازی منصفانه» وفادار است: نشانه ها هرچند پنهان، از پیش در متن حضور دارند و خواننده ی دقیق می تواند پیش از پایان داستان به پاسخ برسد. از منظر ارزیابی، این جلد نقطه ی اوج رضایت بخشی برای کل مجموعه است. خوانندگان هم با داستان هایی کاملا جدید مواجه می شوند و هم می توانند بهترین نمونه های پیشین را یک جا داشته باشند. افزوده شدن یادداشت ها و متن های دیگر نیز حال وهوایی نوستالژیک و در عین حال تازه ایجاد کرده است. البته باید پذیرفت که ساختار تکراری داستان ها پس از مدتی قابل پیش بینی می شود و برای خوانندگانی که دنبال اوج های دراماتیک یا پیچیدگی های روان شناختی اند، این سبک ساده ممکن است سبک وزن جلوه کند. با این همه، «راز و رمز بیوه مردان» وداعی هوشمندانه و دلنشین با یکی از پروژه های فرعی اما ماندگار آیزاک آسیموف است. این کتاب نه به قصد ایجاد هیجان شدید، بلکه برای سرگرمی ذهنی، لبخند و لذت از مشاهده ی دقیق نوشته شده است. برای دوستداران معماهای کوتاه، منطق استدلالی و طنز ظریف، این جلد پایانی همان چیزی است که باید باشد: یادمانی از هنری، بیوه ها و ذهنی که حتی در ساده ترین موقعیت ها، چالش فکری می آفرید.