بهرام بیضایی

«بهرام بیضایی، زبان، هویت و قدرت» نوشته ی رضا ترنیان با تحلیل ۸ نمایشنامه ی بیضایی می کوشد تا بازتاب واژگان و نحو زبان را در سه الگوی هویت، قدرت و دانش بررسی کند و با تبیین و تفسیر آن ها زوایا و لایه های تودرتوی آثار بیضایی را به خوانندگان نشان دهد. کوشش عمده ی بهرام بیضایی از ابتدا بر روی سه محور اسطوره، حماسه و تاریخ بوده است. او با تلفیق این عناصر با درام، آثار هنری متنوعی خلق کرده است. سه برخوانی بهرام بیضایی از اولین آثار او، شامل سه روایت اساطیری از آرش، اژدهاک و جم است. برخوانی اصطلاحی برساخته ی خود بیضایی است. این آثار به عنوان اولین تجربیات او در اواخر دهه سی به دلیل به کارگیری زبانی ویژه و بازسازی اسطوره، اهمیت ویژه ای دارند. رضا ترنیان در فصل اول کتاب به این سه متن نمایشی می پردازد و معتقد است هویت و قدرت این سه شخصیت اساطیری با توجه به زمان نگارش آن، بعد از کودتای 28 مرداد 1332، به طور ناخودآگاه برای خواننده تولید گفتمان می کند. او مسئله هویت و قدرت و دانش را در سه برخوانی بررسی می کند، تا نقش متن را بر مسائل اجتماعی نشان دهد و قدرت و هویت سه شخصیت اساطیری آرش، اژدهاک و در کنار آن ها وزیر جم یعنی بندار بیدخش را به شکلی نوین و امروزی برجسته کند. این آثار، ضمن حفظ مولفـه هـای زبـان کلاسیک، قابلیت انطباق با زبان امروز را دارند. سه برخوانی از نظر زبانی متکی به زبـان کتیبـه، تکرار نحو و واژگان است. آرش پهلوان اسطوره ای دوران جنگ هـای ایـران و توران در زمان منوچهرشاه است و روایت پرتاب تیر او پیرنگ اصلی این روایت است. اژدهاک یـا همان ضحاک ماردوش نیز روایتی از به بند کشیده شدن او در کوه دماوند است. سومین روایـت داستان زندانی و کشته شدن وزیر جمشید پیشدادی یعنی بندار بیدخش است. بیضایی با حفظ نام یک اسطوره و یا شخصـیت حماسـی شـکلی نوین از آن شخصیت را در متن ارائه می دهد. به عنوان نمونه آرش کـه در اسـاطیر ایران و در متـون اوستایی یک پهلوان اسطوره ای است، در نمایشنامه ی بیضایی ستوربانی است که وظیفه پرتاب تیر به جبر بر عهده او گذاشته شده است. نویسنده ضمن حفظ درونمایه ی آرش، بـا چرخشـی در روایت، به بازآفرینی اسطوره یا نوسازی آن دست زده است. کتاب در ۳ فصل تدوین شده است. «تحلیل واژگانی و ترکیبات»، «تحلیل روابط نحوی در آثار بهرام بیضایی» و «قدرت، هویت و دانش» عناوین این سه فصل هستند. در فصل اول به نمایشنامه های آرش، اژدهاک، کارنامه بندار بیدخش، مرگ یزدگرد، فتح نامه کلات، مجلس قربانی سنمار، سهراب کشی و شب هزار و یک پرداخته شده است. روابط نحوی در روایت آرش، روابط نحوی در روایت اژدهاک، روابط نحوی در کارنامه بندار بیدخش، روابط نحوی در مرگ یزدگرد، روابط نحوی در فتح نامه کلات و روابط نحوی در مجلس قربانی سنمار مطالب فصل دوم کتاب هستند. «بهرام بیضایی، زبان، هویت و قدرت» کتابی تحلیلی است که از زاویه ای تازه به برخی از نمایشنامه های بیضایی می پردازد و برای دانشجویان و پزوهشگران تئاتر و همچنین علاقمندان به آثار این هنرمند برجسته، مفید و راهگشاست.