ایستگاه سلجوق

کتاب «ایستگاه سلجوق» نوشته ی بهرام بیضایی، یکی از فیلمنامه های مهم و خواندنی این نویسنده و کارگردان برجسته ی ایرانی است که هرچند به مرحله ی ساخت فیلم نرسید، اما به تنهایی جایگاهی ویژه در کارنامه ی هنری او دارد. این فیلمنامه در سال ۱۳۷۹ نوشته شد و در سال ۱۳۸۱ توسط نشر روشنگران و مطالعات زنان منتشر شد؛ اثری که در آن بیضایی به شیوه ای خاص، تلفیقی از فرم روایی فیلم جاده ای و مضامین اسطوره ای را در بستر جغرافیای فرهنگی ترکیه به تصویر می کشد. داستان با سفر یک زوج فرانسوی، ایزابل و فرانسوا، به ترکیه آغاز می شود؛ زوجی که به قصد دیدن آثار تاریخی به موزه ای می روند. در آنجا، ایزابل با تندیس باستانی سیبل، الهه ی باروری، مواجه می شود. لمس کردن این تندیس از سوی ایزابل که نازا است، نه تنها یادآور آیین های کهن زنان برای طلب فرزند است، بلکه به نوعی آغازگر سیر آیینی و رازآلود داستان است. ادامه ی ماجرا در مسیر سفر با اتوبوس در جاده های ترکیه رقم می خورد، جایی که ایزابل در یکی از ایستگاه ها از اتوبوس جا می ماند و این رخداد، به شکلی استعاری و روایی، ورود به دنیایی دیگر را برای شخصیت اصلی رقم می زند. بیضایی در این اثر، همچون دیگر آثارش، به تمهیدات روایی چندلایه و ساختارهای آیینی تکیه کرده است. تصویر آغازین داستان، گروهی از کودکان زلزله زده یا جنگ زده را نشان می دهد که به سوی زنی می دوند؛ تصویری شاعرانه و در عین حال رنج آلود، که بستر روایی را برای تلاقی اسطوره، تاریخ، زن، زمین و زایش فراهم می کند. او با بهره گیری از عناصر اسطوره ای و ترکیب آن ها با ساختار فیلم جاده ای، فضایی می سازد که در آن سفر، نه فقط مکانی، که سلوکی درونی و آیینی است. اگرچه قرار بود این فیلمنامه با همکاری یک تهیه کننده ترک به فیلم تبدیل شود و حتی مکان های فیلم برداری نیز در ترکیه تعیین شده بودند، اما پروژه با انصراف تهیه کننده متوقف ماند و «ایستگاه سلجوق» تنها در قالب متن باقی ماند. با این حال، ارزش این اثر نه فقط در امکان سینمایی آن، بلکه در غنای روایی و لایه های معنایی اش است؛ متنی که هم برای خواننده ی ادبیات نمایشی و هم برای علاقه مند به سینمای تئوریک، جذاب و تأمل برانگیز است. ایستگاه سلجوق نه فقط داستان زنی در جست وجوی فرزند، بلکه روایتی از پیوند زن و اسطوره، زمین و زایش، گم شدن و دوباره زاده شدن است. متنی که با ریشه های فرهنگی و کهن الگویی، لایه های پنهانی از هویت زنانه و مفهوم سفر را کاوش می کند و بیضایی، با مهارت کم نظیرش، این مفاهیم را در قالبی سینمایی و در عین حال خواندنی به تصویر می کشد.