ایران و همسایگان

دورهٔ زمانی این بررسی (۱۸۳۰-۱۸۱۵) در تاریخ اخیر ایران اهمیت فوق العاده ای دارد. روسیه در جهت گسترش سلطهٔ خود بر قفقاز و این سوی رود ارس می کوشید، بریتانیا به دنبال تفوق بر خلیج فارس بود، و ایران در آخرین نبردهای ازپیش باخته برای تأمین منافع خود جنگ و جدال می کرد. دههٔ سوم قرن نوزدهم شاهد تغییرات بنیادین در وضعیت قفقاز و دریای خزر و خلیج فارس بود، که هریک به ترتیب تبدیل شده بودند به استانی از روسیه، دریاچه ای در تملّک روسیه، و آخرین مورد، در عمل، دریایی تحت سلطهٔ بریتانیا. به علاوه، در آن دورهٔ زمانی رقابت ایران و ترکیه برای آخرین بار به برخورد نظامی انجامید، و مهم تر اینکه نخستین تلاش ها برای حل علل درگیری های مکرر سابق صورت گرفت، که نتیجتا مرحله ای جدید در روابط بین دو همسایه بر اساس تفاهم بیشتر آغاز شد؛ دورانی که ژئوپلتیک منطقه شکل گرفت و تأثیرش تا به امروز پابرجاست. فریدون آدمیت (۱۳۸۷- ۱۲۹۹) تاریخ نگاری مبتکر بود که تاریخ را رشته ای تخصصی و تحلیلی می انگاشت و مروج آن بود. او با استفادهٔ گسترده از منابع دست اول بایگانی های ایران و خارج از ایران، آنها را به ترتیب اهمیت دسته بندی کرد و در این زمینه تسلطی بی چون و چرا از خود نشان داد. آدمیت در سال ۱۳۱۹، زمانی که هنوز دانشجو بود، به استخدام وزارت امور خارجه درآمد. در سال ۱۳۲۱ از دانشکدهٔ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران فارغ التحصیل شد و رسالهٔ کارشناسی او بعدا اساس نخستین و پرآوازه ترین کتاب او امیرکبیر و ایران قرار گرفت. آدمیت بعدتر به سفارت ایران در لندن اعزام شد و همزمان با تصدی سمت دبیری سفارت ایران، در مدرسهٔ علوم اقتصادی و سیاسی لندن تا کسب درجهٔ دکتری تحصیل کرد. اثر حاضر ترجمهٔ رسالهٔ دکتری اوست.