از چپ به راست

«از چپ به راست» نمایشنامه ای تک پرده ای از استیون دایتز است که نخستین بار در سال ۲۰۰۲ روی صحنه رفت و از نمونه های موجز اما هوشمندانه ی تئاتر معاصر آمریکا به شمار می آید. دایتز که به دیالوگ های دقیق، ساختارهای ظاهرا ساده اما از نظر روان شناختی پیچیده شناخته می شود، در این متن کوتاه به سراغ یکی از آشناترین موقعیت های اجتماعی می رود: نشستن چند زوج دور یک میز. اما آنچه در نگاه اول صحنه ای عادی و بی حاشیه به نظر می رسد، به تدریج به آزمایشگاهی برای بررسی زبان، پنهان کاری و شکنندگی ارتباط انسانی بدل می شود. نمایش با حضور دو زوج متأهل آغاز می شود که در فضایی اجتماعی معمولا یک وعده ی غذایی یا دورهمی دوستانه کنار هم نشسته اند. گفت وگوها در ابتدا خنثی، مودبانه و روزمره اند؛ همان نوع مکالماتی که برای پر کردن سکوت یا حفظ ظاهر اجتماعی به کار می روند. اما ساختار نمایش به سرعت نشان می دهد که این «عادی بودن» نوعی نقاب است. با هر نشانه ی صوتی یا تغییر ساده در میزانسن، جای نشستن شخصیت ها عوض می شود و ترکیب های تازه ای از شنونده و گوینده شکل می گیرد. همین جابه جایی های به ظاهر پیش پاافتاده، معنای جمله ها را تغییر می دهد و لایه های پنهان احساسات، رنجش ها و رازهای شخصی را به سطح می آورد. قدرت «از چپ به راست» نه در رویدادهای بزرگ یا افشاگری های انفجاری، بلکه در انباشت تدریجی تنش های کوچک نهفته است. هر شخصیت چیزهایی دارد که نمی خواهد همسرش بشنود، و چیزهایی که ناخواسته به گوش دیگری می رسد. دایتز با دقت نشان می دهد که چگونه یک جمله ی ساده، بسته به اینکه «چه کسی» آن را می شنود، می تواند بی اهمیت، تهدیدآمیز یا افشاگرانه باشد. در این جا، زبان دیگر ابزار شفاف ارتباط نیست، بلکه میدان لغزانی است که معنا در آن مدام جابه جا می شود. نمایشنامه به طور ضمنی به زندگی زناشویی معاصر می پردازد؛ به فاصله هایی که به تدریج و بی سروصدا شکل می گیرند، به ناامنی هایی که پشت شوخی و ادب پنهان می شوند، و به این واقعیت که بسیاری از بحران های عاطفی نه از خیانت های بزرگ، بلکه از سکوت های کوچک و سوءتفاهم های انباشته زاده می شوند. میز، در این معنا، صرفا یک عنصر صحنه ای نیست؛ نمادی است از فضای اجتماعی ای که آدم ها در آن ناچارند نقش بازی کنند و هم زمان از دیده شدن بیش از حد بترسند. چپ به راست فاقد اوج دراماتیک کلاسیک است و عمدا از پایان بندی قاطع پرهیز می کند. اثر، مخاطب را نه با پاسخ، بلکه با حس ناآرامی رها می کند؛ حسی که از این آگاهی می آید که آنچه دیده ایم، فقط برشی کوتاه از روابطی طولانی و احتمالا فرسوده است. در همین ایجاز و خویشتن داری است که نمایشنامه قدرت خود را نشان می دهد. در مجموع، «از چپ به راست» نمونه ای موفق از درام مینیمالیستی است که با ابزارهایی ساده صندلی، میز، دیالوگ به پیچیدگی های عمیق ارتباط انسانی نفوذ می کند. دایتز در این متن کوتاه نشان می دهد که گاهی خطرناک ترین چیزها نه فریادها، بلکه جابه جایی های کوچک و جمله هایی هستند که «در جای درست» شنیده نمی شوند. این نمایشنامه برای اجراهای جمع وجور، کارگاه های بازیگری و مخاطبانی که به درام روان شناختی ظریف علاقه مندند، اثری دقیق، قابل تأمل و ماندگار است.