از مغانه پارسی تا مجون تازی

توان گفت که برخی از جریان های ایرانی مانند ملامتیه و قلندریه در سیر تاریخی خود، از ایران پیش از اسلام به سده های میانی هجری، با کمی دگردیسی، نخست از ایستگاه «مجون» یا «مجانه» در بصره، کوفه و بغداد سده های اول و دوم هجری گذر کرده، سپس در سده ی سوم و چهارم در برخورد با آموزه های دینی، به ذوق و سلیقه ی تصوف و شریعت نزدیک شده و «ملامتیه» نام یافته و دوباره در سده های میانی، از تصوف اسلامی دور گشته، به «مجانه» و اصل ایرانی خود نزدیک شده و «قلندریه» نام گرفته است. ساختار نزدیک واژه های «مجون» و «مجانه» در تازی با «مغانه ی» پارسی، اشاره ی آشکار نخستین فرهنگ نویسان عربی زبان به غیر عربی بودن «مجون» و هم سویی باورها و رفتارهای گروه ماجنان در ادب تازی با آیین های زرتشتی، ما را بر این می دارد که «مجانه» را عربی شده ی «مغانه ی» پارسی و شعر مجون را ترجمان ادبیات مغانه بپنداریم. شیفتگی ماجنان به آیین های زرتشتی و مغانگی و نه آموزه های اسلامی سبب شده تا از سخنان و رفتارهای آن ها به «زندقه» یاد شود، تعبیری که یادآور اصطلاح «کفر مغ» در نوشته های پارسی است.