از سیر تا پیاز

محمدابراهیم باستانی پاریزی، استاد تاریخ دانشگاه تهران، در کتاب «از سیر تا پیاز» با بهره گیری از حافظه ی سرشار و مشاهدات میدانی اش، تعریفی تازه از تاریخ نگاری در ایران ارایه می دهد. در این اثر که مجموعه ای از مقالات، سفرنامه ها و یادداشت های پراکنده اما هم سو است، نویسنده ضرب المثل «از سیر تا پیاز» را دست مایه ای قرار می دهد تا از جزئی ترین مسائل روزمره ی زندگی مردم، مانند تغذیه و فرهنگ عامه، به تحلیل های کلان تر تاریخی و اجتماعی ایران پل بزند. در واقع پاریزی اینجا در مقام یک مورخ مردم شناس، کویر ایران را نه یک منطقه ی جغرافیایی بایر، بلکه بستری برای تمدن سازی و بقا می بیند و با زبانی که آمیزه ای از طنز ملیح کرمانی، ارجاعات ادیبانه و نثر روایی ساده است، خواننده را به سفری در تاریخ زیست ایرانیان می برد که در هیچ کتاب تاریخ رسمی دیگری یافت نمی شود. ساختار این کتاب فاقد یک خط روایی منقطع ناپذیر است؛ چرا که باستانی پاریزی معتقد است تاریخ، جریانی متصل و در عین حال پر از حاشیه است. بخش محوری کتاب که بازتاب دهنده ی نگاه عمیق نویسنده به جغرافیا و فرهنگ انسانی است، حول سفرنامه ی او به بیرجند و مناطق کویری می چرخد؛ جایی که او با نگاهی موشکافانه به نقش گیاهان و مواد خوراکی در زندگی سخت کویرنشینان، درس های مهمی از قناعت، خلاقیت در بقا و پیوند ناگسستنی اقلیم با باورهای مردمی می دهد. نگاه او به تاریخ، نگاهی «از پایین به بالا» است؛ یعنی او به جای تمرکز بر تخت گاه شاهان و معادلات سیاسی قدرت، بر زندگی رعایا، نحوه ی معاش مردم، حکایت های کوچه و بازار و ضرب المثل هایی تمرکز می کند که در دل خود تاریخ واقعی یک ملت را پنهان دارند. استفاده از خاطرات شخصی نویسنده و پیوند دادن آن ها با اسناد تاریخی کهن باعث شده تا «از سیر تا پیاز» برای خواننده ای که از روایت های خسته کننده ی دانشگاهی گریزان است، تجربه ای به غایت دلنشین و در عین حال آموزنده باشد. آنچه این اثر را در میان دیگر کتاب های باستانی پاریزی ممتاز می کند، توانایی او در دمیدن روح زندگی به دل کلمات مرده ی تاریخ است. نویسنده در این کتاب به خوبی نشان می دهد که چطور می توان با یک دستمایه ی ساده و پیش پاافتاده مثل سیر یا پیاز، به بحث های عمیق جامعه شناختی وارد شد؛ بدون آنکه نیاز باشد در حصار اصطلاحات دشوار تخصصی باقی بماند. پاریزی نقش یک قصه گو را ایفا می کند که در میان نقل هر ماجرا، نکته ای تاریخی یا ادبی را چنان لابلای کلمات جای می دهد که خواننده بدون احساس سنگینی آموزش، آن را دریافت می کند. این سبک «تاریخ نگاری خودمانی» که بعدها به امضای شخصی باستانی پاریزی بدل شد، در «از سیر تا پیاز» به کمال خود رسیده است.