آن گاه که زردشت سخن گفت

کتاب «آن گاه که زردشت سخن گفت» نوشته ی مری ست تگاست که در سال ۲۰۰۵ توسط انتشارات مزدا منتشر شد، اثری بحث برانگیز در حوزه ی باستان شناسی نظری و تاریخ ادیان است. نویسنده در این تک نگاری ۱۶۱ صفحه ای، با تکیه بر داده های باستان شناسی و تحلیل متون مقدس، فرضیه ای رادیکال ارائه می کند: زرتشت نه در هزاره ی اول یا دوم پیش از میلاد، بلکه در حدود ۶۵۰۰ تا ۶۲۰۰ پیش از میلاد و در دل دگرگونی های فرهنگی نوسنگی ظهور کرده است. چنین تاریخی، اگر معتبر شناخته شود، بسیاری از چارچوب های سنتی درباره ی خاستگاه دین و اندیشه های نمادین را دگرگون خواهد کرد. ست تگاست شواهد خود را از ترکیب نقوش سفالی، نظام های نمادین، الگوهای سکونتگاه ها و شواهد کشاورزی اولیه استخراج می کند. به زعم او، دوگانگی میان تاریکی و روشنایی که در طرح های سفال نوسنگی به چشم می خورد، انعکاسی از همان دوگانگی بنیادین در متون زرتشتی است: اشا (نظم، نور، حقیقت) در برابر دروغ و هرج ومرج. به این ترتیب، فرهنگ مادی نوسنگی نه صرفا هنر تزئینی، بلکه نشانه ای از تغییرات ایدئولوژیک عمیق قلمداد می شود. این تحلیل با بررسی هم پوشانی های احتمالی میان سنت شفاهی گات ها، برخی عناصر ودایی و حتی آیین های نوسنگی پیش سفالی تقویت می شود. از دید ست تگاست، دین نه پیامد تحولات اقتصادی و کشاورزی، بلکه خود نیرویی محرک برای تغییر فرهنگی بوده است. او استدلال می کند که شکل گیری کشاورزی و سکونتگاه های پایدار تنها در پرتو جهان بینی تازه ای که زرتشت یا آموزه های مشابه او عرضه کردند، قابل درک است. این نگاه، سلسله مراتب معمول پژوهش های باستان شناسی را وارونه می کند و دین و ایدئولوژی را در مرکز انقلاب نوسنگی قرار می دهد. با این حال، بسیاری از ادعاهای ست تگاست در حوزه ی گمانه زنی باقی می مانند. ارتباط مستقیم میان نقوش سفالی و آموزه های زرتشتی، یا نسبت دادن باورهای دقیق متون گات ها به جوامع هزاره هفتم پیش از میلاد، نیازمند شواهد محکم تری است. برخی منتقدان به او خرده گرفته اند که در تحلیل ها دچار سوگیری تأیید می شود و شواهدی را که با فرضیه ی اصلی اش سازگار نیست، نادیده می گیرد. به همین دلیل، این اثر در میان جریان اصلی مطالعات زرتشتی و باستان شناسی، پذیرش محدودی یافته است. با وجود این انتقادها، ارزش کتاب در جسارت فکری و رویکرد میان رشته ای آن نهفته است. ستگاست تاریخ گذاری های رایج را به پرسش می گیرد، پیوندهای احتمالی میان فرهنگ های خاور نزدیک نوسنگی و سنت های دینی بعدی را آشکار می کند و بر اهمیت نمادگرایی در بازسازی جهان بینی ماقبل تاریخ تأکید می ورزد. این اثر، حتی اگر فرضیه هایش را قطعی ندانیم، افقی تازه برای پژوهش های تطبیقی میان باستان شناسی، اسطوره شناسی و تاریخ اندیشه ها می گشاید. در نتیجه، «آن گاه که زردشت سخن گفت» کتابی است که باید آن را نه به چشم گزارش قطعی تاریخ دین، بلکه به عنوان دعوتی برای بازاندیشی در ریشه های نمادگرایی و تحول فرهنگی خواند. خوانندگان علاقه مند به دین ماقبل تاریخ، تداوم اسطوره ها و نسبت میان فرهنگ مادی و باورهای ایدئولوژیک، از این اثر سود خواهند برد، البته مشروط به آنکه همواره با نگاه انتقادی و پرسشگر با آن مواجه شوند.