آنسوی حرف و صوت

«آنسوی حرف و صوت: گزیدهٔ اسرارالتوحید در مقامات ابوسعید ابوالخیر» انتخاب و توضیح محمدرضا شفیعی کدکنی از یکی از درخشان ترین متون نثر عرفانی فارسی است. «اسرارالتوحید» را محمد بن منور، از نوادگان ابوسعید ابوالخیر، بیش از یک قرن پس از مرگ این عارف خراسانی نوشت؛ اثری که هم زندگینامهٔ صوفیانه است، هم مجموعه ای از حکایت ها و اقوال و کرامات، و هم سندی کم مانند از زبان، جامعه و فرهنگ خراسان در سده های نخستین پس از اسلام. شفیعی کدکنی در «آنسوی حرف و صوت» نمی کوشد نسخه ای کوتاه شده از همهٔ این مواد به دست دهد. انتخاب او بیش از هر چیز بر لحظاتی متمرکز است که شخصیت ابوسعید، جهان عرفانی او و قدرت روایی نثر محمد بن منور را آشکار می کنند. ساختمان خود «اسرارالتوحید» بر سه دوره از زندگی معنوی ابوسعید استوار شده است: آغاز کار، دورهٔ کمال و سال های پایانی. اما ارزش اثر فقط در اطلاعاتی نیست که دربارهٔ زندگانی شیخ ارائه می کند. محمد بن منور زندگی ابوسعید را از خلال صحنه های کوتاه می سازد: برخورد با مریدان و مخالفان، مجلس گفتن، غذا خوردن، سفر کردن، پاسخ دادن به پرسشی دشوار یا حتی واکنش نشان دادن به اتفاقی ظاهرا پیش پاافتاده. بسیاری از این حکایت ها چند سطر بیشتر نیستند، اما در همان حجم اندک شخصیت و اندیشه را هم زمان شکل می دهند. شفیعی کدکنی با گزینش این قطعات، همین خاصیت فشردهٔ متن را برجسته می کند. ابوسعیدی که از میان این حکایت ها بیرون می آید، بیش از آنکه صاحب یک نظام نظری منظم باشد، صاحب نوعی شیوهٔ زیستن است. بخشندگی، مدارا، شکستن خودبینی، پرهیز از نمایش زهد و توجه به حال انسان ها بارها در روایت ها بازمی گردند. گاه یک جملهٔ کوتاه جای یک خطابه را می گیرد. وقتی در مجلسی از مردم خواسته می شود «از آنجا که هستید، یک قدم فراتر آیید»، ابوسعید همان عبارت را تمام موعظه می گیرد و مجلس را پایان می دهد. چنین صحنه هایی نشان می دهند چرا زبان و رفتار در جهان او از یکدیگر جدا نیستند: سخن زمانی ارزش دارد که بتواند صورت دیگری از بودن را ممکن کند. اما شفیعی کدکنی در مواجهه با این میراث، خواننده را به پذیرش بی چون وچرای همهٔ مطالب دعوت نمی کند. خود او در بحث دربارهٔ «اسرارالتوحید» یادآور شده است که برخی حکایت ها از منظر امروز رنگ خرافه دارند و بخشی از تصویر ابوسعید محصول افسانه سازی نسل های بعدی مریدان است. این احتیاط برای خواندن کتاب ضروری است. «اسرارالتوحید» زندگینامه ای به معنای تاریخ نگاری مدرن نیست؛ فاصلهٔ زمانی مولف با ابوسعید، انتقال شفاهی روایت ها و هدف ستایشگرانهٔ اثر سبب می شوند شخصیت تاریخی و شخصیت قدسی شیخ در هم بیامیزند. درست به همین دلیل، کتاب علاوه بر منبعی دربارهٔ ابوسعید، سندی دربارهٔ چگونگی ساخته شدن حافظهٔ صوفیانه نیز هست. «آنسوی حرف و صوت» در کارنامهٔ شفیعی کدکنی امتداد همان کاری است که او در تصحیح و شرح متون عرفانی و پژوهش دربارهٔ سنت صوفیانهٔ خراسان دنبال کرده است. آشنایی عمیق او با تاریخ تصوف، شعر فارسی و تحول زبان سبب می شود گزیده پردازی به انتخاب چند حکایت خوش خوان محدود نماند. او متنی دشوار و گسترده را به صورتی در دسترس تر عرضه می کند، بی آنکه ویژگی های زبان کهن آن را به نثر امروز تبدیل کند. خواننده هنوز با فاصلهٔ تاریخی متن روبه روست و باید گاه درنگ کند؛ همین فاصله بخشی از تجربهٔ خواندن است. امتیاز کتاب در همین تعادل میان دسترسی و اصالت قرار دارد. برای مطالعهٔ پژوهشی کامل زندگی ابوسعید یا ساختمان «اسرارالتوحید»، طبیعتا باید به متن کامل و تصحیح انتقادی مراجعه کرد؛ گزیده همیشه چیزی را بیرون می گذارد و انتخاب شفیعی نیز ناگزیر تصویری خاص از اثر می سازد. اما برای خواننده ای که می خواهد پیش از ورود به متن کامل، نیروی ادبی و انسانی آن را تجربه کند، «آنسوی حرف و صوت» یکی از مناسب ترین مدخل هاست. عنوان کتاب نیز انگار از همین تجربه خبر می دهد. در جهانی که ابوسعید در آن زندگی می کند، کلمه تا جایی ارزش دارد که بتواند از خودش عبور کند. گاه تمام مجلس به یک جمله فروکاسته می شود و گاه همان جمله باید کنار برود تا چیزی بی واسطه تر باقی بماند. شاید «آنسوی حرف و صوت» دقیقا همان جایی باشد که متن، پس از قرن ها سخن گفتن، از خواننده می خواهد لحظه ای از خود سخن فراتر برود.