آسیاب های تمدن

کتاب «آسیاب های تمدن» نوشته ی جیمز سی. اسکات، استاد برجسته ی علوم سیاسی و انسان شناسی در دانشگاه ییل، اثری جسورانه و تأمل برانگیز است که روایت کلاسیک از «پیشرفت خطی بشر» را به چالش می کشد. این کتاب که در سال ۲۰۱۷ توسط انتشارات دانشگاه ییل منتشر شد، در ژانر تاریخ غیرداستانی و انسان شناسی سیاسی قرار می گیرد و هدف آن بازنگری در فهم ما از چگونگی و چرایی ظهور نخستین دولت هاست. اسکات در این پژوهش میان رشته ای، با ترکیب شواهد باستان شناسی، زیست محیطی و انسان شناختی، روایت تازه ای از منشأ دولت، کشاورزی و تمدن ارائه می دهد؛ روایتی که بیش از آنکه درباره پیشرفت باشد، درباره اجبار، کنترل و مقاومت انسان ها در برابر نظم دولتی است. اسکات نظریه ی رایج را که پیدایش کشاورزی و شهرنشینی را گامی طبیعی به سوی تمدن و رفاه می داند، رد می کند. او استدلال می کند که دولت های اولیه بر پایه ی اجبار و بهره کشی شکل گرفتند، نه انتخاب آزادانه. کشاورزی غلات - مانند گندم، جو، ارزن و برنج - به دلیل قابلیت ذخیره سازی، اندازه گیری و مالیات پذیری، به زیربنای اصلی دولت تبدیل شد؛ زیرا امکان کنترل و استخراج نیروی کار را فراهم می کرد. از نظر او، نخستین دولت ها نه نتیجه ی میل به نظم، بلکه محصول ضرورت های اداری و مالیاتی بودند که جمعیت ها را در چارچوب های ساکن و قابل محاسبه نگاه می داشتند. فصل های کتاب مسیر تحول انسان از دوران شکارگری و گردآوری تا شکل گیری جوامع کشاورزی را در بستری از تغییرات اکولوژیکی و اپیدمیولوژیک دنبال می کنند. اسکات نشان می دهد که نخستین دولت ها ساختارهایی شکننده بودند - آسیب پذیر در برابر بیماری، شورش، مهاجرت و فروپاشی - و بسیاری از انسان ها آگاهانه در بیرون از قلمرو آن ها زندگی می کردند. او از این گروه ها با عنوان «مردمان غیردولتی» یا حتی «بربرها» یاد می کند و آنان را نه بدوی، بلکه دارای استقلال، تنوع و خلاقیت فرهنگی می داند؛ کسانی که از کار اجباری و مالیات می گریختند و شیوه های زندگی انعطاف پذیرتری داشتند. در قلب کتاب، چند ایده ی کلیدی نهفته است: نخست آنکه دولت پدیده ای طبیعی یا اجتناب ناپذیر نیست، بلکه تاریخی از اجبار است. دوم، رابطه ی نزدیک میان «غلات و دولت» است - پیوندی که به دولت اجازه می دهد تولید، انباشت و کنترل منابع را سامان دهد. سوم، اسکات با نگاهی ضد تله ئولوژیک نشان می دهد که فروپاشی دولت ها لزوما فاجعه نبوده، بلکه گاه بازگشت به شکل های آزادتر زندگی انسانی بوده است. نثر اسکات روشن، صمیمی و در عین حال پر از بینش نظری است. او با ترکیب داده های باستان شناسی با تفکر انتقادی سیاسی، الگویی تازه از تاریخ تمدن ارائه می دهد. البته برخی منتقدان بر این باورند که تمرکز بیش از حد بر بین النهرین و جوامع غلاتی، دامنه ی تعمیم کتاب را محدود می کند و گاه به دوگانه سازی ساده ی «دولت بد، آزادی خوب» منجر می شود. با این حال، «آسیاب های تمدن» به عنوان یکی از مهم ترین متون انتقادی درباره ی منشأ دولت، ما را وادار می کند معنای تمدن، پیشرفت و آزادی را از نو بیندیشیم. اسکات تصویری از تاریخ ترسیم می کند که در آن بخش عظیمی از حیات انسانی، نه درون دولت، بلکه در سایه ی آن و گاه در مقاومت در برابر آن شکل گرفته است.